site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
राजनीति
Nabil BankNabil Bank
गणतन्त्रको अभ्यास गरिसकेको बेलायतको राजतन्त्र विश्वमै किन लोकप्रिय छ ?
Sarbottam CementSarbottam Cement

काठमाडौं । बेलायतमा सात दशकभन्दा लामो समय राज गरेकी महारानी एलिजाबेथ द्वितीयाको कालखण्ड समाप्त भएको छ । 

९६ वर्षको उमेरमा भदौ २३ गते राति उनको निधन भएको हो ।  सन् १९२६ को अप्रिल २१ मा लन्डनमै जन्मिएकी एलिजाबेथको ९६ वर्षको उमेरमा निधन भएको हो ।

बेलायतमा सबैभन्दा लामो शासन गर्ने राष्ट्राध्यक्षमा रानी एलिजाबेथ नै पर्छिन् । 

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

विण्डसर किल्लाभित्र उनको शरीरलाई उनका पिता महाराज जर्ज छैठौं तथा उनका पति राजकुमार फिलिपको शरीरसँगै गाडिएको छ ।

बेलायतको सिंहासनमा ७० वर्ष राज गरेकी महारानी स्वर्गीय एलिजाबेथ द्वितियाको अन्तिम संस्कारको समारोहमा युरोपका राजा रानीहरु, जापानका सम्राट, प्रभावशाली राष्ट्रप्रमुखहरु र लब्ध प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरु गरी पाँचसय पाहुनाहरु उपस्थित थिए । 

Global Ime bank

नेपालको तर्फबाट परराष्ट्रमन्त्री डा. नारायण खड्का सहभागी भए । बेलायतको चर्चित संस्थामध्येको एक राजसंस्थाको यी महारानीको अन्तिम बिदाई हेर्न १० लाख मानिसहरु लन्डनमा सहभागी भएका थिए भने करोडौँ मानिसले टीभी र अनलाइनमाध्यमबाट हेरेका थिए ।

नेपालमा पनि केही समयअघि राजतन्त्र थियो । पूर्वराजा वीरेन्द्र शाहको पारिवारिक हत्यापछि राजा बनेका ज्ञानेन्द्र शाहलाई वि.सं २०६२/०६३ को दोस्रो जनआन्दोलनले पदच्यूत गरेको थियो ।

नेपालमा राजतन्त्र ‘अनपपुलर ओपिनियन’  भए पनि बेलायतको राजतन्त्रले भने विश्वको ध्यान खिचेको छ । नेपाल पनि त्यसबाट अछुतो छैन । सामाजिक सञ्जालदेखि चलचित्र र वृत्तचित्रमा बेलायती राजसंस्था चर्चित छ । नेटफ्ल्क्सिको द क्राउन सिरिज राजकुमारी डायना, स्वर्गीय महारानी एलिजाबेथ र हालका राजा चाल्र्सको बारेमा केन्द्रित छ । हुनत राजतन्त्र जापान, स्वेडन, डेनमार्क, स्पेनलगायतका देशमा पनि छ । 

तर बेलायतको जस्तो विश्वविख्यात हुन सकेको छैन । आखिर विश्वमै नागरिकद्वारा शासित तन्त्र वकालत भइरहँदा बेलायतको राजतन्त्र भने किन सधैँ चर्चामा ? 

अर्थशास्त्री भीम भुर्तेलका अनुुसार यसका धेरै कारणहरु छन् । उनी भन्छन्, “बेलायत संसारमा शासन गरेको, कहिल्यै सूर्य अस्त नहुने देश भनेर चिनिन्थ्यो । राजाले लामो समयदेखि राजनीतिमा दख्खल नदिएको, राजसंस्था राष्ट्रिय एकताको प्रतीक केही कारण हुन् ।” 

राजकुमारी डायनाको दुर्घटनामा मृत्यु हुँदा बेलायतको राजसंस्था हटाउन दबाब थियो ।

बेलायतमा हाउस अफ कमन्सले चाहेमा राजतन्त्र राख्ने कि नराख्ने भनेर एउटा बिल अनुमोदन गरेर हटाउन सक्छ । त्यसबेला राजतन्त्र समाप्त हुने अवस्थामा पुगेको थियो । 

तत्कालीन प्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयर र महारानी एलिजाबेथको कारणले त्यो जोगिएको भुर्तेल सुनाउँछन् । भन्छन्, “यसको पछाडि आर्थिक कारण छ । संसारभरबाट बकिङ्घम प्यालेसमा महारानीलाई हेर्न आउँथे । लाखौँ मानिसले हेर्न आउँदा कम्तिमा एक सातामा २ सय पाउण्ड खर्च गर्यो भने पनि कति व्यापार बढ्छ होला ?”

प्रत्येक वर्ष ५० हजारभन्दा बढी पर्यटकले मात्रै बकिङ्घम प्यालेस घुम्न आउँछन् । 

यस्तै, विश्वव्यापी कोरोना भाइरसअघि सन् २०१९÷०२० मा शाही भवनहरुको भ्रमणबाट मात्रै करिब ७० मिलियन पाउण्ड आम्दानी भएको थियो । 

यही आर्थिक कारणले गर्दा बेलायतमा लेबर पार्टी होस् या कन्जर्भेटिभ (टोरी) पार्टी हुन्,  राजतन्त्रलाई समर्थन गर्दै आएको जानकारहरु बताउँछन् । 

कन्जर्भेटिभ पार्टीमा त राजपरिवार निकट सदस्य धेरै छन् । पूर्वप्रधानमन्त्री डेभिड क्यामरुन पनि राजतन्त्र परिवारका नजिकका आफन्त मानिन्छन् । 

समयअनुुसार राजसंस्थाले आफैँलाई बदल्न सकेकोले पनि राजसंस्था चर्चित भएको जानकारहरु बताउँछन् । 

स्वर्गीय महारानीको जेठो नाती विलियमले मध्यम वर्गीय केट मिडल्टनसँग बिहे गरेका थिए भने कान्छा ह्यारीले अझ एककदम अघि सरेर अमेरिकी अभिनेत्री अश्वेत माता र श्वेत पिताबाट जन्मेकी मेघान मार्कलसँग विवाह गरेका थिए । 

जुन हालका राजा चार्ल्सको पालामा सम्भवना नै थिएन । बेलायतको राजतन्त्र परम्परा र परिवर्तनको निरन्तरता दिइरहेको संकेत मानिन्छ । त्यसकारणले पनि त्यहाँको राजतन्त्र पपुलर भएको त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रा. डा. पुष्पराज अधिकारीले बताए । 

अन्य देशमा राजतन्त्र भए पनि विश्व राजनीतिमा प्रभाव नभएर नभएकोले चर्चामा नरहेको अधिकारी बताउँछन् । 

सन् १९५६सम्म बेलायत विश्वकै सुपर पावर देश थियो । अहिले सानो भए पनि अझै ऊसँग संयुक्त राष्ट्रसंघको भिटो पावर छ । अहिले पनि कमनवेल्थ (बेलायतका पूर्व उपनिवेश राष्ट्रहरुको समूह) का ५६ सदस्य राष्ट्रहरुमा १४ मुलुकले बेलायतको राजसंस्थालाई राष्ट्र प्रमुख मान्छन् । 

यस्ता मुलुकहरुमा क्यानडा, अष्ट्रेलिया, न्युजिल्याण्ड, बेलिज तथा क्यारेबियन टापुहरू जमैका, सेण्ट लुसिया, सेण्ट भिन्सेन्ट तथा ग्रेनाडिन, ग्रेनाडा, द बहामास, र एण्टीगुवा र बर्बुडा पर्दछन् ।

यी कमनवेल्थ सदस्य राष्ट्रहरुलाई बेलायतले आर्थिकलगायतका सहयोग गर्दै आएको छ । यसका अलवा विश्वप्रसिद्ध शैक्षिक संस्थाहरु, बेलायतको ब्रिटिश काउन्सिल र बीबीसी रेडियोले सफ्ट पावर फैलाउन काम गरिरहेको भुर्तेल बताउँछन् । भन्छन्, “इकोनोमिक्स, मेडिकल र साइन्टिफिक दश उत्कृष्ट जर्नलमा आधा यहीँबाट प्रकाशित हुन्छन् । सन् १९०० पछि धेरै जसो साइन्टिफिक ब्रेक थ्रु बेलायती वैज्ञानिकले गरेका छन् । यही पुँजीले विश्वसनियता बढाएको छ ।”

जनवरी ३१ सन् २०२० मा बेलायतले युरोपियन युनियन (इयु)बाट आफूलाई अलग्यायो । त्यसको असर स्वरुप बेलायतमा राजनीतिक संक्रमणले अहिले लिज ट्रसको रुपमा तेस्रो प्रधानमन्त्री भित्र्याएको छ । 

ट्रस उनै हुन् जसले कुनै बेला बेलायतको राजसंस्थाको पतनको लागि सार्वजनिक वक्तव्य दिएकी थिइन् । 

बेलायतले इयुबाट बे्रक लिनुको मुख्य कारण नै क्षेत्रीय रुपमा आफ्नो प्रभुत्व देखाउन नपाएपछि सदस्यता त्यागेको प्रा. डा. अधिकारी र अर्थशास्त्री भुुर्तेलको भनाइ छ । 

अब फेरि बेलायतले विश्वमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्न ग्लोबल ब्रिटेनले अवधारणा ल्याएको अर्थशास्त्री भुर्तेल थप्छन् । 

बेलायतमा अर्थशास्त्र पढेर आएका उनी भन्छन्, “बेलायतीहरुले आफूलाई सबै क्षेत्रमा ग्लोबल पावरको रुपमा देखाउन सुदृढीकरण गरिरहेका छन् । त्यसैले बेलायत र त्यहाँको महारानीको चर्चा हुन्छ ।” 

तर, नेपालमा राजसंस्था फालिनु र यसको बारेमा चर्चा नहुनु फरक कारण रहेको प्रा. डा. अधिकारी औँल्याउछन् । 

भन्छन्, “नेपालको संवैधानिक राजतन्त्र हो । यहाँको संविधानले नै राजालाई सक्रिय हुने अधिकार दिएको थियो । बेलायतको जस्तो मानार्थ होइन ।” 

तर अर्थशास्त्री भुुर्तेल महारानी एलिजावेथलाई आफ्नो फरक अनुभवका कारण सम्झिन चाहन्छन् । 

सन् २००८ मा विकसित देशमा वित्तीय संकट आयो । त्यसको एक वर्षपछि लन्डनमा इकोनोमिक्स कन्फ्रेरेन्स भएको थियो । त्यहाँ विश्वका एकसे एक अर्थशास्त्रीहरु थिए । महारानीले भाषण गरिन् । भाषणमा महारानीले भनिन्, बेलायतमा अक्सफोर्ड, क्याम्ब्रिज र लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्स जस्ता विश्वविद्यालयहरु छन् । 

“विश्वमा यति धेरै अर्थविद्हरु छन् । तर, यो संकट आउँदैछ भनेर किन कोही विज्ञहरुले भन्न सकेनन् । संकट टार्न किन कुनै उपाय लगाउन सकेनन्,” एलिजाबेथलाई उद्धृत गर्दै उनले भने, “अर्थशास्त्रीहरुको विश्वसनियतामा प्रश्न गर्ने उनी संसारकै सबैभन्दा उच्च व्यक्तित्वहरुमध्ये एक थिइन् ।” 

बेलायतको राजतन्त्रले कहिलेबाट ख्याति कमायो ?

कुनै बेला राजतन्त्र फालेर गणतन्त्रको अभ्यास गरेको बेलायतमा राजतन्त्र सधैँ आजजस्तो प्रसिद्ध थिएन । सन् १६४९ मा बेलायतका राजा चार्ल्स प्रथमलाई जिलेटिनले रेटेर फाँसी दिई गणतन्त्रको अभ्यास भएको थियो । 

उनी तानाशाही भएको र बेलायतमा गृहयुद्ध चलेपछि उनलाई फाँसी दिइएको थियो । सन् १६६० सम्म बेलायतमा गणतन्त्र थियो ।

त्यसपछि चार्ल्स प्रथमको छोरा चार्ल्स द्वितीयलाई ल्याई राजगद्धीमा राखियो ।  त्यसपछि पनि अनेक तनाव र संघर्षको बीच बेलायतको राजसंस्था चलेको थियो । 

बेलायतको साम्राज्यवादको ख्याति महारानी भिक्टोरियाको पालादेखि सुरु भएको बताइन्छ । भिक्टोरिया नेपालमा कट्टर राणा शासनका पायोनियर जंगबहादुर राणाका समकालीन थिइन् । बेलायतको जगजगी भिक्टोरियाको बेलामा भएको जानकारहरु बताउँछन् । बेलायत टापु देश थियो र उसको सामुन्ने शक्तिशाली देशहरु जर्मन, नर्वे, स्पेन, फ्रान्स जस्ता थए । 

भिक्टोरियाका सात छोरी थिए । उनले आफ्ना सातैजना छोरीहरु वरिपरिका राजा राजौटालाई विवाह गरेर दिएकी थिइन् । “त्यो त्यसबेलाको कूटनीति थियो,” प्रा. डा. अधिकारीले भने, “जुन हाम्रोमा पनि चलनमा थियो । भृकुटीलाई स्रङचङ गम्पोसँग विवाह गराइदिएर अंशुवर्माले राज्य बलियो बनाएका थिए ।” 

भिक्टोरियाले आफूमाथि आक्रमण नहुने व्यवस्था गरिन् । यसले बेलायत बलियो भयो । 

बेलायत बलियो बनेपछि राजसंस्था उपादेयता र महत्व बेलायतीहरुले राम्रोसँग बुझेको प्रा. डा. अधिकारीको धारणा छ । 

अन्ततः १०६६ वंश पुरानो ४०औं सार्वभौमको रुपमा एलिजाबेथ सन् १९५२ मा सिंहासनमा बेलायतको पहिलो साम्राज्यवादपछि राजाको रुपमा सत्ता सम्हाल्न पुगिन् । उनले ७० वर्ष लामो शासन गरिन् । उनको शासनकालमा आरोह र अवरोध दुवै आए । उनले आफ्नो राष्ट्रलाई विश्वमा नयाँ स्थान बनाउन खोजेकी थिइन् र कमनवेल्थ राष्ट्रको उदयमा उनले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिन् । 

जब उनी आफ्नो बुबा जर्ज छैठौंको उत्तराधिकारी बनिन्, विन्स्टन चर्चिल उनको पहिलो प्रधानमन्त्री थिए र जोसेफ स्टालिनले सोभियत संघको नेतृत्व गरेका थिए । उनले नेल्सन मण्डेला, पोप जोन पल द्वितीय, विश्वविख्यात रक ब्यान्ड बिटल्स, अभिनेत्री मार्लिन मोनरो, जादुयी फुटबलर पेले र ब्याडमिन्टन खेलाडी रोजर फेडेररलगायतका राजनीतिदेखि मनोरञ्जन र खेलकुदसम्मका लगभग सबै प्रमुख व्यक्तित्वहरूलाई भेटेकी छन् । 

उनले आफ्नो उपस्थितिको साथ कोठाहरूमा प्रभुत्व जमाउँथिन् । उनको व्यक्तित्वको प्रशंसा गर्दै पेरिस र वाशिंगटनदेखि मस्को र बेइजिङसम्मले श्रद्धाञ्जली दिएका थिए । ब्राजिल, जोर्डन र क्युबामा उनको लागि राष्ट्रिय शोक मनाइयो, जससँग उनको प्रत्यक्ष सम्बन्ध थिएन । 

राजकुमारी डायनालाई महारानी एलिजाबेथको आदेशमा मारियो भन्ने ‘विवाद’ त्यहाँ भित्रभित्र अहिले पनि छ ।

छोरा चार्ल्सको परस्त्रीसँग विवाहहेत्तर सम्बन्ध, चाल्र्स र डायनाको पारपाचुके, डायनाको पारपाचुकेपछिका प्रेमसम्बन्ध जस्ता विषयले राजतन्त्र बदनाम पनि भयो । 

अष्ट्रेलियाले बेलायतको राजसंस्थालाई मान्ने कि नमान्ने भनेर जनमत संग्रह गर्दा मान्ने भनेर झिनो मतले जितेको थियो । 
महारानी एलिजाबेथको स्वर्गारोहणसँगै फेरि त्यहाँ राजतन्त्र राख्ने कि गणतन्त्र राख्ने भन्ने विषयमा संसद्मा चर्चा चलेको छ । 

उनको अवसानपछि के ? चाल्र्सलाई राजा मान्छन् कि मान्दैनन् । उनी महारानी एलिजाबेथजत्तिकै पपुलर हुन्छन् कि हुँदैनन्, त्यो हेर्नै बाँकी छ । 

 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: आइतबार, असोज ९, २०७९  ०६:०७
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement