site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
साहित्य
Nabil BankNabil Bank
कला
Sarbottam CementSarbottam Cement

कलाका माने धेरै छन् । तर यहाँ कला भनेको ‘शिल्प’ हो । जुनसुकै शिल्पकारीलाई हामी कला भन्न सक्छौँ । कला अनन्त छन् । हाम्रा प्राचीन आप्त आचार्यहरूले चौसट्ठी कला मानेका छन् । बिछौना लाउनु, बुकुवा लाउनु त कला भयो भयो; जुवा खेल्नु, बट्टाई, कुखुरा, भेडा पालेर लडाउनु पनि कला रे !

पश्चात्य विद्वानहरूले संगीत, साहित्य, चित्रकारी, मूर्तिनिर्माण, वास्तुविद्या यी पाँचलाई ललितकला र बाँकी अरू शिल्पलाई औद्योगिक कला ठानेका छन् । तर पुरातन आचार्यहरूले भने सम्पूर्ण कलालाई निचोरेर आएको सार संगीत, साहित्य, चित्रकारी केवल यी तीनलाई मात्र ललितकला मानेका छन् ।

त्यो कला उच्चतर ठहरिन्छ जसमा वाह्यकरणभन्दा अन्तःकरणको कार्य अधिकतर हुन्छ । हुन त दाह्री खौरनु पनि कला हो । जो यस कलामा निपुण छ उ दाह्री काट्छ, जो अनिपुण छ उ गाला काट्छ । किन्तु यसमा अन्तःकरणको भन्दा बाह्यकै प्राधान्य छ । अतः यो कला उच्च कला होइन । प्रत्युत काव्यरचनातर्फ विचार गरौँ, यसमा वाह्यकरणको भन्दा अन्तःकरणकै विशेषता छ । यसकारण काव्य–रचना गर्ने काम दाह्री खौरने जस्तो जो कोहीको हातबाट र केही दिनको अभ्यासबाट, तालीमीबाट हुन असंभव छ ।

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

यस प्रबन्धमा मेरो उद्देश्य कलाको परिभाषा गर्नु होइन, “कला केको निंति ?” यही कुराको विमर्श र निरूपण गर्न हो । अनेकौँ पाश्चात्य विद्वानहरू “कला, कलाको निंति” भन्दछन् हो, पाश्चात्य देशमा कला, कलाको निंति होला, परन्तु हाम्रो देशमा कला कलाको निंति भन्ने शक्ति अपरिपक्व विचारको तथा हास्यास्पद हुन्छ । “कला, कलाको निंति” यो के भनेको ? कला पनि कहीँ कलाको निंति हुन्छ ?

कला, कलाको निंति हुने भए, विज्ञान पनि विज्ञानको निंति तर विज्ञान, विज्ञानको निंति होइन । विज्ञान त ज्ञानोपार्जन, प्रकृतिको रहस्योद्घाटन, मनुष्य या प्राणीमात्रको निंति विशेषतः मानवजातिकै आराम औ कल्याणको निंति ।

Global Ime bank

कला, कलाको निंति हो भने घण्टाघर घण्टाघरको निंति, लाइब्रेरी, लाइब्रेरीको निंति, कलेज, कलेजको निंति । तर त्यस्तो होइन, घण्टाघर चार भंज्याङभित्रका वासिन्दाको निंति । लाइब्रेरी पाठक तथा अनुसंधाताको निंति । कलेज, एस.एल.सी. पास गरेका छात्र छात्राको निंति ।

“कला कलाको निंति” यो के भनेको ? अन्न अन्नको निंति कि अन्न मनुष्यको निंति ? जल, जलको निंति कि जल, प्राणीको निंति ? पति पतिको निंति, पत्नी पत्नीको निंति हुने हो भने संसारमा विवाहको प्रथा याने दंपती भएर बस्ने प्रथा किन ?

तर होइन पति, पत्नीको निंति, पत्नी, पतिको निंति, सन्तान सन्तानको निंति होइन, ती मातापिताका निंति अनि समाजका निंति देशको निंति । यो टेबिल, टेबिलको निंति होइन; मेरो निंति, यो मेच, मेचको निंति होइन; मेरो निंति । यो कलम, कलमको निंति होइन, मेरो निंति । यो मैले लेखेको प्रबन्ध प्रबन्धको निंति होइन, विद्यार्थीको निंति, विद्वान्को निंति । “कला, कलाको निंति हो” भनेर हाहामा दगुड्ने काँचा ठेट्नाको निंति ।

हाम्रो पनि मस्तिष्क छ, ईश्वरले हामीलाइ पनि बुद्धि दिएका छन्; तर्क दिएका छन् । किन हाहामा दगुड्ने ? यसो विचार गरौँन यो के कुरा हो । हाम्रा शिक्षकहरूले हामीलाइ जो विषय बताए, सिकाए त्यसैलाइ वेदवाक्य नमानौँ । आफ्नो बुद्धि, तर्कबाट पनि केही काम गरौँ, शंका लागेमा तिनै शिक्षकसँग सोधौँ, चित्त नबुझेमा अझ ठूला आचार्यसँग सोधौँ विमर्श गरौँ ।

शिक्षकबाट मात्र सत्यको त्यति उद्घाटन हुँदैन जति आफ्नो तर्कबाट हुन्छ । स्कूल, कलेज, पाठशाला, महाविद्यालयमा कति शिक्षक पेटका निंति शिक्षक भएका छन्, कति रवाफ राख्नको निंति, कति आफ्नो मत या सिद्धान्त प्रचार गर्नाका निंति शिक्षक भएका छन् । त्ण्यस्ता तर्कशून्य अन्धा परम्पराप्रिय शिक्षकबाट हामीलाइ के लाभ हुन्छ ? सत्यको के बोध हुन्छ ?

कला, कालको निंति होइन । तब के कला आदर्शको निंति हो ? कला आदर्शको निंति पनि होइन । कलालाई हामीले आदर्शको निंति भन्यौँ र आदर्शको ढिस्को अगाडि राखेर कलाको निर्माण या रचना गर्यौं भने कलामा कला रहँदैन । कला त अर्ती, शिक्षा उपदेशले भरिएको पुरानो थोत्रो थैलो हुनजान्छ । आदर्श, पुराणमा रहन्छ गुरु वाक्यमा रहन्छ । कलामा पनि आदर्श रहन्छ सही तर साह्रै कम मात्रामा, गौण रूपले ।

एउटा व्यक्तिले आफ्नो सारा सर्वस्व कुनै अनाथालयलाई दियो भने त्यो व्यक्ति आदर्श ठहरिन्छ, तर कलाकार ठहरिँदैन । किनभने आदर्शमा कला रहँदैन । त्यस्तै, कलामा पनि कोरा आदर्श रहनु हुँदैन ।

समस्या उपस्थित भयो— कला, कलाको निंति पनि होइन, कला आदर्शको निंति पनि होइन भने कला केको निंति त ? एक छिन तर्क गरौँ । कला, धनोपार्जनको निंति हो कि ? –तर होइन, कलाकारलाई अनावश्यक धनको, स्वर्णराशिको केही पर्वाह हुँदैन । उसोभए कला यश–प्राप्तिको निंति हो कि ? होइन, सच्चा कलाकारलाई यस कीर्ति कुनै कुराको वास्ता रहँदैन औ रहनु पनि हुँदैन । उ त एउटा समाधिस्थ तपस्वी हो । यश, अपयशसँग उसको के प्रयोजन ।

चाहे कसैले नम्र नमस्कार गरोस् चाहे धारे हातले ताकोस् । फेरि प्रश्न उठ्यो उही ‘कला केको निंति ?’ –कला जीवनके निंति । यो पनि होइन । जीवनसँग कलाको त्यस्तो सम्बन्ध केही छैन । जीवनको सम्बन्ध त वायु, जल, आहारसँग छ जो मानव, पशु, पक्षी सबको निंति अत्यावश्यक छ ।

कला जीवनको निंति भन्ने हो भने मनुष्यको जीवनलाइ मात्र हामी जीवन भन्न सक्दैनौँ, पशु पक्षीको जीवन पनि जीवन हो कला जीवनको निंति हो र जीवनसँग उसको सम्बन्ध हुने भए कलाको सम्बन्ध पशु, पक्षीको जीवनसँग पनि हुनुपर्छ जो कुरा असम्भव र असङ्गत हुन जान्छ ।

मानवजातिमै पनि कति कृषक, कति मजदूरहरूको कलासित केही सरोकार रहँदैन । कलाविना पनि उनीहरूको जीवन मजासँग चलिरहेछ । उनीहरू हमेशा प्रसन्न छन् हृष्टपुष्ट छन् । कला, जीवनको निंति नै हो भने लौ त, मरणासन्न बिरामीलाई कलाले पुनः स्वस्थ गराओस्, कलाकारलाई अमरणशील बनाओस् अतः कला, जीवनको निंति पनि होइन ।

यसो पनि होइन उसो पनि होइन भने कला के को निंति त ? फेरि उही जटिल समस्या उपस्थित भयो । होला, कला, आनन्दको निंति, यो पनि होइन । कति मनुष्यहरूलाई यसले आनन्दको लेशसम्म पनि नदेला । जो मर्मज्ञ छन् उनीहरूलाई यसले आनन्द दिन्छ, जसको हृदय जड छ, ज्ञानशून्य छ उसलाइ यसले के आनन्द दिन्छ ?

कलाले सारालाइ आनन्द दिन सक्दैन ! उस्तादको राग, कविको महाकाव्य, चित्रकारको रंगविन्यास चित्रले घिउ बेच्न आएको, ठसठस गनाउने त्यो हेल्मुको स्यार्पालाइ के आनन्द दिन्छ ? कला आनन्दको निंति भए यसले सबैलाई आनन्द प्रदान गर्न सक्नुपर्छ ।

यसकारण, कला आनन्दको निंति पनि होइन यो त मगज नै खाने तर्क–वितर्क पो भयो उसोभए कला केको निंति त ? 
–    ‘कला भावुक हृदयको निंति ।’

(साहित्यकार तिवारीको ‘पन्ध्र प्रबन्ध’बाट ।)
 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: शनिबार, चैत २४, २०८०  ०७:५९
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement
सम्पादकीय
कमजोरी सहितको सकारात्मक बजेट
कमजोरी सहितको सकारात्मक बजेट