site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
साहित्य
Nabil BankNabil Bank
आख्यानमा लेखकको कल्पना बोल्नुपर्छ 
Sarbottam CementSarbottam Cement

(आख्यानकार राजव पुडासैनी उपन्यास र कथा लेखनमा सक्रिय सर्जक हुन् । विगत चार दशकभन्दा बढी समयदेखि आख्यान साहित्यमा क्रियाशील छन्, राजव । थुप्रै उपन्यास र कथाकृति सार्वजनिक गरिसकेका छन् । हालै उनले उपन्यास ‘क्रूर पृष्ठमा जो थिए’ बजारमा ल्याएका छन् । ०२८ सालको एउटा घटनालाई उनले यो उपन्यासको कथावस्तु बनाएका छन् । प्रस्तुत छ, राजवसँग यही उपन्यासबारे गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश)

‘क्रूर पृष्ठमा जो थिए’ मा कस्तो क्रूरता समेटिएको छ ?
यो उपन्यासले एउटा क्रूरकाललाई नै समेटेको छ । वि.सं. २०२८ सालको एउटा पृष्ठभूमि यसमा अंकित छ । पञ्चायतकालीन समयको घटना हो यो । त्यो समयमा बारा, पर्सा, रौतहटमा हिन्दु–मुस्लिम समुदायबीच साम्प्रदायिक दंगा भएको थियो । त्यो घटना रौतहटको एउटा गाउँ भुसहाबाट सुरु भएको थियो । त्यस गाउँका एकथरीले गाई काटेर खाए भन्ने हल्ला व्यापक फैलियो ।

त्यसपछि हिन्दुहरूबाट प्रहार भयो । र, यो घटना फैलिँदै फैलिँदै गयो । अफवाहमा फैलिएको त्यो घटनामा दुवै पक्षका दुईअढाई सय मानिस मारिए भन्ने अनुमान गरिन्छ ।

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

त्यस घटनापछिको समयमा म मेरो गाउँ बाराको बन्जरिया गएको थिएँ । त्यही साल मेरो एसएलसी पनि थियो र सेन्टर कलैयामा थियो । त्यस घटनाको हल्ला यति व्यापक थियो कि त्यसले त्रासदपूर्ण वातावरण बनाएको थियो । यो मैले आफूले नै अनुभव गरेको घटना थियो ।

जब मैले कथा र उपन्यास विधामा कलम चलाउन थालेँ, त्यसपछि यो घटना मेरो मानसपटलमा आउन थाल्यो । यो विषयमा त लेख्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्न थाल्यो । तर, विषय गम्भीर भएकोले तत्काल हात हालिनँ । मैले समयानुरूप कथा, कविता र उपन्यासहरू लेख्दै गएँ । तथापि, यो घटना मेरो मस्तिष्कमा पाकिरहेको नै थियो । किनभने, यस विषयमा उपन्यास लेख्छु भन्ने लागिसकेको थियो । खालि कहिले लेख्ने भन्ने टुंगो हुन सकिरहेको थिएन ।

Global Ime bank

जब मैले ‘काफ्काको काम सकियो’ (उपन्यास)को काम सकाएँ, त्यसपछि यस विषयमाथि लेख्न सुरु गरेँ । तर, २८ सालको त्यो घटना उपन्यासको एउटा आधार मात्रै हो । सांगोपांग केही पनि छैन । बस्, उपन्यासको एउटा बेस मात्रै हो । बाँकी सबै कल्पनाका कथानक छन् । एउटा झिल्कोझैँ केन्द्रविन्दु मात्रै हो, रौतहटको त्यो घटना ।

पाँच दशक पुरानो घटना, कसरी आख्यानीकरण गर्नुभयो ?
आख्यान लेख्ने भइसकेपछि त घटनाहरू दिमागमा पाकिनै रहन्छन् । कुनै पनि विषयवस्तुलाई कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्ने काम मस्तिष्कले गरिरहेको हुन्छ । त्यसलाई कागजमा उतारिएको मात्रै हुइँदैन । रौतहटको त्यो घटना पनि त्यसैगरी मेरो मस्तिष्कमा पाकिरहेको थियो ।

यसलाई लेख्न थालेपछि त घटना, स्मृतिसँगै कल्पना, परिकल्पना, समाज, समुदायका विभिन्न आयामहरूको प्रयोग हुन थाल्यो । विशेष रूपमा यसमा मेरो स्मृतिले काम गरेको छ भन्छु म ।

तपाईंका उपन्यासहरूमा बारा जिल्ला आइरहन्छ नि !
यसको खास कारण के हो भने म त्यतै हुर्किएँ । बारा जिल्लाप्रति मेरो लगाव र प्रेम धेरै अर्थमा छ । आफू जहाँ हुर्कियो, त्यहाँका विषयवस्तु, समाज, परिवेश आउनु स्वाभाविक हो । फेरि, तराईंको भूमि म रुचाउँछु । मलाई जाडोभन्दा न्यानो मन पर्छ । गर्मी मन पराउँछु । त्यसैले काठमाडौंमा रहँदा मीन पचासको छुट्टी हुनासाथ म गाउँ गइहाल्थेँ । मंसिरदेखि फागुनसम्म आरामले बस्थेँ । उखु खायो, भैँसी चरायो, घुर ताप्यो, त्यसैगरी बित्थ्यो समय । तिनताक तराईको माहोल नै अलग्गै थियो ।

त्यसैले पनि बारा जिल्लाको सेरोफेरोका सन्दर्भ प्रायः मेरा उपन्यासमा भेटिन्छन् । ‘सोटिट’, ‘बेकारीमा उपन्यास’, ‘काफ्काको काम सकियो’ सबै उपन्यासमा कुनै न कुनै रूपमा बारा भेटिन्छ ।

खासमा तराई र काठमाडौंलाई जोड्ने प्रयास मेरो सधैँ रहन्छ । तराईमा जुन संवेदना छ, जुन पीडा छ, त्यो पहाडमा पनि छ, काँठमा पनि छ । त्यसलाई अलग हेर्नु हुन्न भन्ने मेरो सोच हो । त्यसलाई जोडनुपर्छ भनेरै मैले आफ्ना सिर्जनाहरूमा तराई र काँठ जोडेर लेख्ने गरेको हुँ । हामी कहाँ अलग छौँ र तराई र पहाड ! मैले त्यही देखाउन खोज्दै आएको छु ।

त्यसैले पनि रौतहट घटनाको त्रासले झकझकाएको हो ?
२०२८ सालमा घटेको त्यो घटनाको त्रास निकै पछिसम्म रह्यो । सम्भवतः आठदश महिनासम्मै त्यस क्षेत्रमा त्रासदी रह्यो होला । त्यसको असर अहिले पनि कहिलेकाहीँ देखिन्छ । केही समयअघि मात्रै पनि रौतहटमा कर्फ्यु लगाउनुपरेको घटना समाचारमा आएकै विषय हो ।

त्यही घटनामाथि उपन्यास लेख्नचाहिँ मस्तिष्कले कहिले अह्रायो ? 
मैले कथा, कविता लेख्न थालिसकेको थिएँ । त्यसैताका २०३७/३८ सालतिरै मैले यस विषयमा कथा लेखौँ भन्ने सोचेको हुँ । तर, यो विशद विषय थियो । यसमा सानो आकारको कथाभन्दा लामै आख्यान लेख्न सकिन्छ भन्ने लागेपछि अरू उपन्यास र कथा लेख्दै गएँ ।

मैले पहिलो उपन्यास लेख्न सुरु गर्दा पनि यो विषय दिमागमा नआएको होइन । तर, यसलाई कुन किसिमबाट लेख्ने भन्ने विषय ठम्याइसकेको थिइनँ । त्यसैले अरूअरू विषयमा लेख्न थालेँ । यो विषय थाती रहँदै गयो । ‘काफ्काको काम सकियो’ लेखिसकेपछि भने अब यसकै समय हो भन्ने लाग्यो र लेख्न थालेँ ।

कति समय लाग्यो यो उपन्यास लेख्न ?
दुईअढाई वर्षको समय लाग्यो यसलाई सिध्याउँदा । सुरुमा त छसात महिना यसको एकसरो प्रारम्भिक लेखनमै लाग्यो । त्यसपछि केही समय लेखन बन्द गरेँ र यसलाई थन्काएँ । तर, उपन्यासका विषयमा केही नयाँनयाँ थप दृश्य तथा पात्रहरूबारे सोचिरहेँ ।

यसरी पहिलो चरणको लेखनपछि पाँचछ महिनै थन्काएँ, उपन्यास । त्यसपछि फेरि निकालेर मिलाउन थालेँ । प्रकाशकको जिम्मा नलगाउन्जेलसम्म मैले उपन्यासमा काम गरिनै रहेको थिएँ । यस कृतिमा म एकदमै भिजेको छु । डुबेको छु । हुन त म हरेक उपन्यास विषयवस्तु र कथानकमा डुबेरै लेख्छु, तर यो उपन्यासमा केही विशेष नै डुबेँ ।

यसमा कुनै अनुसन्धान पनि गर्नुभयो ?
गरिनँ । किन गरिनँ भने अनुसन्धानको प्रभाव उपन्यासमा पर्ला भन्ने डर भयो । म स्मृतिमा भएकै कुराहरूलाई आधार बनाएर यो उपन्यास लेख्न बसेको थिएँ । र, त्यसरी नै उपन्यास लेखियोस् भन्ने मेरो दृष्टिकोण थियो ।

अनुसन्धान गरेर पनि उपन्यास लेख्ने चलन आएको छ नि !
यो इतिहासमा घटेको घटनामा आधारित रहेर लेखिएको उपन्यास हो । मैले यसमा लेखेको पनि छु, ‘मेरो प्रयास स्कुलमा नपढाइने इतिहास लेख्नु हो ।’ सबै इतिहास स्कुलमा पढाइन्न । यो स्कुलमा नपढाइने इतिहास हो । यसमा सामान्य जनताले पीडा भोगेको कथा छ । राजनीतिको कर्तुत छ । त्यसलाई नै मैले उजागर गरेको हुँ ।

त्यो समयमा को क्रूर थिए, को पीडित थिए भन्ने यस उपन्यासमा देखाएको छु । जो पीडित थिए, तिनमा के प्रभाव पर्यो, तिनको कार्यशैली कस्तो रह्यो भन्ने पनि यसमा देखाउन खोजेको छु । तिनको भूमिका यो घटनाप्रति के थियो, दृष्टिकोण के थियो, यी यावत् विषयहरूलाई यहाँ देखाउने प्रयास गरेको हुँ ।

यस्ता घटनाहरू धेरै भएका छन्, इतिहासमा । त्यो लेख्न जरुरी पनि छ भन्ने मलाई लागेको थियो । त्यसैले पनि लेखेँ । त्यो नलेखेको भए सायद म छट्पटाइरहने थिएँ ।

त्यस्ता घटना सिर्जना गर्ने, मुछिनेलाई उपन्यासले केही सन्देश दिन्छ ? 
यसमा सन्देश नै भनेर केही दिइएको छैन । लेखकले सन्देश दिने पनि होइन । तर, उपन्यास पढिसकेपछि स्वतः सन्देश प्रकट हुन्छ यसबाट । त्यो घटनापछि फाइदा के भयो त ? त्यतिका मानिस मरे, फाइदा कसलाई भयो ? उन्मादले के गर्छ त ? त्यसले विनाशबाहेक केही पनि गर्दैन भन्ने त उपन्यासले बताउँछ नै । वास्तवमा राजनीतिबाटै निस्किएको चक्र थियो त्यो । त्यो पनि पञ्चायतको बेलामा ।

अनुसन्धान गरेर उपन्यास लेख्ने प्रचलनलाई के भन्नुहुन्छ ?
आख्यानमा कल्पनाशीलता बढी हुन्छ । तर, अनुसन्धान गरेपछि त्यसमा आख्यान तत्त्व हुन्न । इतिहासका कुनै पात्रमाथि लेख्नुपर्यो भने त अनुसन्धान गर्नैपर्छ । त्यस विषयमा बुझ्नैपर्छ । जीवनीपरक उपन्यास लेख्दा अनुसन्धान जरुरी हुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा पात्रहरू फेरिएका हुन्छन् । स्थिति फेरिएका हुन्छन् । त्यसको रिफ्लेक्सन इतिहासमा गरिएको हुन्छ । तर, सामाजिक घटनामाथि लेखिने आख्यानमा अनुसन्धान जरुरी हुन्न ।

अनुसन्धान गर्दा केही प्रभाव त पर्छ नै । शुद्ध आख्यानको स्वाद अनुसन्धान गरिएको आख्यानमा आउँदैन । आख्यानको स्वाद नआएपछि त्यो आख्यानजस्तो लाग्दैन । मलाई त्यस्तो लाग्छ । आख्यानमा लेखकको कल्पना नै बोल्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ ।

हो, कहिलेकाहीँ आफ्नै स्मृतिलाई जगाउन पनि केही कुरा पढ्नु वा अनुसन्धान गर्नु आवश्यक हुनसक्छ । किनभने, त्यो बिर्सिन पनि सकिन्छ ।

अब के लेख्ने तयारी गर्दै हुनुहुन्छ ?
मैले कोरोनाकालमा लेखेका केही कथाहरू छन्, त्यसको संग्रह पनि बन्न सक्छ । उपन्यासकै लागि पनि केही विषयहरू मस्तिष्कमा घुमिरहेका छन् । त्यसैले उपन्यासमाथि नै काम गर्छु होला । मेरा समग्र कथाहरूको एउटा संग्रह निकाल्ने सोच पनि छ । हेर्दै जाऊँ !

प्रस्तुति : राजेश खनाल
 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: शनिबार, चैत १७, २०८०  ११:४०
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement
सम्पादकीय
कमजोरी सहितको सकारात्मक बजेट
कमजोरी सहितको सकारात्मक बजेट