site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
कला
Nabil BankNabil Bank
सुन्दरका कथा र नेपाली सिनेमालाई विदेश देखाउने ‘खांग्री’
Sarbottam CementSarbottam Cement

सुन्दर (जोशी) कथा लेखिरहेका थिए । पत्रपत्रिकाले छापिरहेका थिए । सायद पाठकले पढिरहेका थिए । त्यसैले त थोरबहुत उनी नोटिस हुन थालेका थिए । कथाकार भनेर केहीले सुन्दरलाई चिन्न थालेका थिए ।

फोटोग्राफीमा पनि रुचि भएका सुन्दर स्कुले जीवनमा गाइडको काम गर्थे । त्यसैक्रममा हिमाली क्षेत्र पुग्दा कैद गरेका तस्बिर धुलाउन उनी एक दिन न्युरोडको दमकल चोकनजिकै एउटा फोटो स्टुडियोमा पुगे ।

फोटो स्टुडियोको मान्छेले रसिदमा नाम लेख्नलाई सोध्यो– तपाईंको नाम ? 

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

‘सुन्दर जोशी ।’ 

सुन्दरतिर हेर्दै उसले सोध्यो– त्यो कथा लेख्ने सुन्दर जोशी तपाईं नै हो ? 

Global Ime bank

‘हो ।’ 

सुन्दरसँग उनले भने– तपाईंसँग केही समय छ ? 

‘भन्नुस् न ।’ 

‘केही दिनअगाडि मात्रै घटेको एकदमै मार्मिक घटना छ, त्यो सुन्नुहुन्छ ?’

‘कस्तो घटना, भन्नुस् न ।’ 

‘म फोटो खिच्न विभिन्न ठाउँमा जान्छु । कालीमाटीतिर पनि गइरहेको हुन्छु । त्यहीक्रममा मैले यो घटना सुनेको हुँ– दक्षिणकालीतिरका मान्छे दाउरा बेच्न कालीमाटीतिर आउँछन् । र, त्यही पैसाले उनीहरू साँझ–बिहानको छाक टार्छन् । त्यसरी दाउरा बेच्न आउनेमध्ये एकजनालाई प्रहरीले के कारणले हो पक्राउ गरेछ । उसलाई प्रहरीले समातेर थुन्यो । त्यो मान्छेले प्रहरीलाई ‘मेरो घरमा दुईजना स–साना छोराछोरी मात्रै छन्, श्रीमती मरिसकिन्, घरभित्र थुनेर बाहिरबाट साँचो लगाएर आएको छु, मलाई छोड्दिनुस्, मेरा केटाकेटीको बिल्लीबाठ हुन्छ’ भनेर हजार अनुनय विनय गरेछन् । तर, प्रहरीले उसको विलाप सुनेन । जब प्रहरीले उसलाई छोड्यो, घर जाँदा दुईजनै बच्चा मरिसकेका थिए ।’

सुन्दर भन्छन्– उसले यो घटना सत्य हो भन्यो । हो/होइन थाहा छैन । तर, मैले यही घटनाको जगमा बसेर कथा लेखेँ ।

घटनाले उनको मस्तिष्क हल्लायो । कथाकार न परे, केही फिक्सनाइज गरे । कथा लेखे– एक्लो बर ।

कथा तयार थियो । छापिएको थिएन । पञ्चायत शासनको विरोध हुन थालेको थियो । काठमाडौंमा सभा र गोष्ठीहरू हुन थालिसकेका थिए । पद्योदय स्कुलको हलमा समकालीन कथाकारको कथावाचन कायक्रम थियो । त्यहाँ सुन्दरले त्यही कथा पढे । कथा पढ्दा उनी भक्कानिएर पटकपटक रोकिए ।

धेरै वर्षपछि उनले एउटा पत्रिकामा समाचार पढे । समाचार थियो– धेरै वर्ष पहिला सुन्दर श्रेष्ठ नाम गरेका कथाकार आफ्नो कथावाचन गर्दा यसैगरी रोएको देखेका थिए । आज त्यस्तै भइरहेको छ ।

यो कथा खुब हिट भएको सुन्दरलाई सम्झना छ । धेरैले मन पराए । धेरैले मन पराउनु भनेको अर्को कथा लेखनका लागि बाटो खुल्नु पनि हो । 

त्यसअघि, आईकम पढ्दै सुन्दर कथा लेख्थे । किन लेख्थे ? आत्मसन्तुष्टिका लागि । पैसा अहिले त उतिधेरै आउँछ भनेर सेलिब्रिटी राइटरहरू नै भन्दैनन्, त्यो बेलाको के कुरा ! समाजमा देखेको विषय कथामार्फत भन्नु आत्मसन्तुष्टिबाहेक अर्को कारण थिए ।

आधा दर्जनभन्दा धेरै पत्रिकामा उनका कथा छापिन्थे । धेरैजसो कथा ती छाप्ने पत्रिका उनको मानसपटलबाट विस्मृतिमा गइसके । ‘संकल्प’ र ‘झिसमिसे’ उनी सम्झिन्छन्, जसले उनको कथा छाप्थे । आफ्नै कथा पनि धेरै त उनले बिर्सिसके ।

सम्झिऊन् पनि कसरी !

०३४ सालमा आइपुग्दा उनले कथा लेखनलाई विश्राम दिइसकेका थिए । ०३१ देखि ०३४ सम्म १७ कथा लेखे । ती सबै छापिए । त्यसपछि उनले कथातिर आफूलाई डोर्‍याएनन् । 

त्योभन्दा अघि, पहिलो कथाको शीर्षक भने उनलाई याद रहेछ– मेरो कलाकार बहिनी ।

सुन्दर लागे उनको दोस्रो कथा ‘मकै बेच्ने केटाकेटी’को रचनागर्भतिर । कलेजको छुट्टी थियो । घर जाँदै थिए । हेटौँडामा बस जाम भयो । के भएछ ? एउटा बसको ठक्करबाट बच्चाको मृत्यु भएपछि गाडी रोकिएका रहेछन् ।

बसमा बस्दाबस्दै सुन्दरले आफू दाजु र गाडीको ठक्करबाट मृत्यु हुने आफ्नै बहिनी भएको महसुस गरे । उनको दिमागमा कथाको प्लट बन्यो । त्यसलाई अक्षमा रूपान्तरण गरे । कथा तयार भयो ।

अक्सर यस्तै घटना, दृश्य र कसैले सुनाएका सन्दर्भलाई सुन्दर आफ्नो कथाको विषय बनाउँछन् । त्यसलाई कथाको शैली दिन्छन् । र, पाठकसम्म पुर्‍याउँछन् । कल्पनाको संसारमा हराएर लेख्नु त कथाकारको विशेषता भइहाल्यो । पंक्तिकारसँगको पहिलो भेटमा सुन्दरले कथा लेख्ने आफ्नो शैलीबारे सुनाए । पुराना कुरा गरे । र, नोस्टाल्जिक भए ।  

० ० ०

सुन्दर अक्सर सेता हिमालको छेउछाउ रमाउने मान्छे । फुर्सद मिल्यो कि उनी हिमालको छेउ पुग्छन् र आफूलाई भुलाउँछन् । केही दिनको फुर्सद निस्कियो । उनी ओखलढुंगाबाट सोलुखुम्बु जाँदै थिए । बाटोमा बटुवा भेटिए । जंगलको बाटो, एक्लै हिँड्न डर हुन्थ्यो । सँगै बाटो काट्ने भए । कुराकानी सुरु भयो । सुन्दरको सहयात्री जेलबाट छुटेर घर फर्कंदै रहेछन् ।

किन जेल परे उनी ? सुन्दरले जिज्ञासा राखे । मनोदशा कोट्ट्याए । कति त अनुहार पढे । त्यसैलाई आधार बनाएर उनले कथा लेखे– मेरो सहयात्रीको कथा ।

कथा छापियो । रंगकर्मी सुनील पोखरेललाई कथा औधी मन परेछ । नेपाल टेलिभिजन भर्खर सुरु भएको थियो । सुनीलले उक्त कथामा टेलिचलचित्र बनाउँछु भने । सुन्दरले अनुमति दिए । पछि टेलिभिजनले बजेट दिएन, ‘मेरो सहयात्री’को कथामा टेलिचलचित्र बनेन । 

० ० ०

‘प्रतिशोध’ पनि उनले नबिर्सिएको कथा हो । सुन्दरका साथीका बुवा राणाकालमा विचारी रहेछन् । उनी उदयपुरमा थिए । उनले सुन्दरका कथा त पढेका थिएनन्, तर लेख्छ भन्ने थाहा पाएका रहेछन् । 

उनले सुन्दरलाई भने– ए सुन्दर, तँ कथा लेख्छस् रे ! हो ? 

‘अलिअलि ।’

‘मसँग एउटा कथा छ, सुन्छस् ?’ 

नसुन्नु पर्ने कारण थिएन, भने– सुनाउनु न, सुन्छु । 

उनले अचम्मको कथा सुनाए । 

कस्तो अचम्मको ? 

उनकै गाउँको कोही एक व्यक्ति कामका निम्ति भारत गएका थिए । त्यो बेला पैसा कमाउन भारत जानेलाई लाहुर जाने भन्ने चलन थियो । केन्द्रका भन्दा गाउँका शासक तानासाह हुन्थे । गाउँका सोझासिधा निमुखामाथि हैकम जमाउँथे । त्यस्तै एक जिम्वालले छोरो भारत गएका बेला उसको घरजग्गा लिएर बाउआमाको बिल्लीबाठ पारिदिए । भारतबाट फर्किएर आउँदा उसको घर सामन्तको भइसकेको थियो । बाउआमा कहाँ गए ? मरे वा जिउँदै छन्, केही थाहा पाएनन् । उनले आफन्तको नाममा कोही पनि भेटेनन् । 

अनि ? 

त्यसपछि उनले ती सामन्तको परिवारसँग बदला लिए । 

कसरी ? 

ती विचारीले सुन्दरलाई सुनाए । सुन्दरले कथाका लागि गतिलो विषय फेला पारे । त्यसलाई थप ड्रामाटाइज गरे । र, कथा लेखे– प्रतिशोध । 

अनि खांग्री 
सुन्दर अमेरिकी शैक्षिक संस्था फुलब्राइट कमिसनको अफिसमा काम गरिरहेका थिए । एक दिन उनलाई स्टाफले भने– सर, तपाईंलाई भेट्न दुईजना गेस्ट आउनुभएको छ ।

सुनील पोखरेलले नवीन सुब्बालाई लिएर आएका रहेछन् । सुनील चिनजानकै मान्छे भइगए । उनले सँगै लिएर आएका नवीनसँग चिनजान गराइदिए ।

सुनीलले भने– सोलुका स्थानीय शेर्पाको कल्चर र रहनसहनमा केन्द्रित रहेर एउटा सिनेमा बनाउने मन छ । दाइ तपाईं सोलुको स्थानीय परिवेश र शेर्पा कल्चर बुझेको मान्छे भएकाले तपाईंभन्दा उपयुक्त पात्र अर्को हुँदैन । एउटा कथा लेखिदिनुपर्‍यो ।

कथा लेखन त सुन्दरले छोडेको वर्षौँ भइसकेको थियो, पहाड जान भने छोडेका थिएनन् । मात्र उनलाई कुनै बहाना चाहिन्थ्यो । सुनीलको आग्रह उनका निम्ति बहाना बन्यो । दुई हप्ता नबित्दै सुन्दर खुम्बु क्षेत्रतर्फ लागे ।

नाम्चे पुग्दा कुन्द र कनकमणि दीक्षित भेटिए । उनीहरूलाई सुन्दरले आफ्नो उद्देश्य सुनाए । सुन्दरलाई कुन्द र कनकमणिले केही सुझाव दिए ।

खुम्बुबाट फर्किएको १०/१५ दिनमा सुनील र नवीनलाई सुन्दरले कथा दिए । त्यसलाई स्क्रिप्टमा ढाल्ने काम नवीनले गरे ।

एक दिन नवीन सुन्दरको अफिस आइपुगे । उनले समस्या सुनाए । 

कस्तो समस्या ? 

‘दाइ, कथा त एकदम राम्रो छ, तर मैले प्रोडुसर नै पाइनँ । पैसा हाल्ने मान्छे नहुँदा यति राम्रो कथामा सिनेमा नै नबन्ने भयो,’ नवीनले सुन्दरलाई भने ।

‘कति पैसा लाग्छ ?,’ सुन्दरले सोधे ।

‘आठ/दश लाग्छ ।’

बच्चैदेखि सिनेमामा दिलचस्पी भएका सुन्दरले भने, ‘त्यति भए त म आफैँ हाल्छु नि !’

सन् १९९४ को १० लाख पनि सानो रकम थिएन । तर, सुन्दरले फाइनान्स गरे ।

खुम्बु क्षेत्र व्यावसायिक अहिले भएको होइन, त्यही बेलादेखि हो । त्यहाँका स्थानीय आफ्नो घरको पर्खालमा बसेर हिमाललाई पृष्ठभूमि बनाएर फोटो खिचेको पनि पैसा लिन्थे । सिनेमाका लागि लोकल ड्रेसदेखि गरगहना समेत चाहिन्थ्यो । त्यसको चाँजोपाँजो मिलाउने उपयुक्त पात्र चाहिएको थियो ।

त्यसैले छायांकनमा पनि सुन्दर सँगै गए । छायांकनमा थप सहजता प्रदान गर्न को–प्रोडुसरमा स्थानीय एपी शेर्पालाई राखे । पैसा लगानी नगरे पनि उनले लजिस्टिकको जिम्मा लिएका थिए ।

सिनेमा बन्यो, खांग्री । अहिले त आर्ट मुभी खासै चल्दैन, १९९५ मा हलमा चलेर लगानी उठाउने सम्भावना थिएन । त्यसमाथि यो सिनेमा आफैँमा छोटो थियो, ७७ मिनेटको ।

एक शेर्पा साथीले सुन्दर र नवीनलाई सुझाए– यस्तो खालको सिनेमा विदेशका फिल्म फेस्टिभलमा छनोट हुन्छन्, किन ट्राई गर्दैनौ ?

नभन्दै इटालीको ट्रिन्टो इन्टरनेसनल फिल्म फेस्टिभलमा सिनेमा पठाए ।

केही समयपछि नोमिनेसनमा पर्‍यो भन्ने खबर आयो । नवीन, सुन्दर र एपी उक्त फिल्म फेस्टिभलमा गए । नेपालबाट विदेशी फिल्म फेस्टिभलमा गएको त्यो पहिलोपटक थियो । अर्थात्, ‘खांग्री’ नेपालबाट विदेशी फिल्म फेस्टिभलमा जाने पहिलो चलचित्र थियो । त्यो सिनेमा सुन्दर जोशीले लेखेका थिए । ‘खांग्री’ले उक्त फेस्टिभलमा स्पेसल जुरी अवार्ड पनि जित्यो । इटालियन फिल्म कम्पनीले त्यसको कपिराइट किन्यो । यो नेपालका निम्ति निकै ठूलो उपलब्धि थियो ।

स्लोभाकिया, अमेरिका, क्यानडाको फिल्म फेस्टिभलमा पनि ‘खांग्री’ नोमिनेसन भयो । त्यसयता हो, नेपाली सिनेमाले विदेशी फिल्म फेस्टिभलका ढोका ढक्ढक्याउन थालेको । 

        ०  ०  ०

कति पाठलाई सुन्दरका कथाका पात्रसँग मोह बसेछ । बिर्सिन नसेका पात्रहरूको खबर के छ भनेर सुन्दरलाई सोध्ने धेरै छन् । केही यस्ता पाठक तथा समकालीन र अग्रज पनि छन्, जसले सुन्दरसँग उनका कथाका पात्रबारे मात्रै सोधखोज गर्छन् । सुन्दरभन्दा उनका पात्रको खबर र मनोदशाबारे जिज्ञासा राख्छन् । 

यस्तैयस्तै पाठक र तिनको आगह्रलाई नकार्न सकेनन् र सुन्दरले छोडिसकेको कलम समाए । आफ्नै कथाका केही अजर पात्रलाई अगाडि बढाए । केही नयाँ पात्रलाई जन्म दिए । त्यसपछि जन्मिए दुई कथा संग्रह– १, क्यासल रककी अप्सरा २, अर्मानी लगाउने भाइ । 

    ० ० ०

साहित्यकार गोविन्द भट्ट सधैँ भन्थे– सुन्दर तिम्रा कथामा यस्तो पावर हुन्छ, अब त्यस्तै आख्यान लेख । 

तर, सुन्दरमा एउटा ठूलो समस्या थियो । 

कस्तो समस्या ? 

लेख्न थालेपछि सकेर मात्र विश्राम लिने । त्यो उपन्यास लेखनमा सम्भव थिएन । त्यसैले उनले आँटै गरेनन् ।

‘क्यासल रककी अप्सरा’ लेखेपछि सुन्दरले सोचेका थिए– यसलाई पार्टपार्टमा लेख्छु, त्यसलाई पछि एकीकृत गर्दा उपन्यास नै पो हुन्छ कि ! 

‘क्यासल रककी अप्सरा’ पनि धेरै पाठकले मन पराएको कथा हो । त्यसको सिक्वेल उनले लेखिरहेका छन् ।

सुन्दरले प्रयास नै नगरेका भने होइनन्, उनले आख्यान लेख्न थालेका थिए । पुस्तकका निम्ति आधाभन्दा धेरै टेस्क्ट तयार भइसकेको थियो । “एक दिन हामी घरबाट केही टाढा गएका थियौँ, घुम्न । गाडी पार्किङमा थियो,” सुन्दर भन्छन्, “फर्कंदा त गाडीको सिसा फोडेर ल्यापटपलगायत सबै सामग्री चोरी भएको थियो ।”

त्यो चोरीसँगै उनको आख्यान लेखनमा ब्रेक लाग्यो । “सायद म बिलिनियर हुन्थेँ र मेरो बिलियन रकम हराएको हुन्थ्यो भने पनि म त्यति धेरै चिन्तित हुन्न थेँ होला,” उनी भन्छन्, “म केही समय डिप्रेसनमै गएँ । मलाई त्यो तनावबाट पछि फर्कन निकै समय लाग्यो ।” 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: शनिबार, फागुन १२, २०८०  ०८:११
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement
सम्पादकीय
ICACICAC