site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
विचार
Nabil BankNabil Bank
Sarbottam CementSarbottam Cement
सामयिक प्रसंगमा राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति

अस्ति, गएको सोमबार राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवसको सम्झना गरियो । खासगरी नेपाली कांग्रेसले धेरै ठाउँमा यो दिवस बीपी कोइरालालाई सम्झेर मनायो ।

कार्यक्रममा देशका शीर्ष नेता सहभागी र राष्ट्रिय मेलमिलाप नीतिलाई रणनीति समेत भन्ने बीपीले त्यस बेला देखेको वा भोगेको चुनौतीहरूको कारण वर्तमान हाम्रो प्रसंगमा कति सामयिक र शाश्वत छ भन्ने उत्खनन गर्न सहायक विषय हो ।

पहिलो चर्चा– राष्ट्रिय मेलमिलाप हो कि राष्ट्रिय एकता र मेलमिलाप ? धेरै ठाउँमा एकता जोडिएको पाइयो । कांग्रेस केन्द्रीय कार्यालयको कार्यक्रमको ब्यानरमा पनि राष्ट्रिय एकता र मेलमिलाप लेखेको पढियो । यस विषयमा बीपीको भनाइ के छ त ? बीपीले राष्ट्रिय मेलमिलाप भन्नुभएको छ । उहाँले राष्ट्रिय मेलमिलाप वा राष्ट्रिय एकता लेख्नुभएको पाइन्छ ।

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

बीपीले लेखेको ‘वा’ ले राष्ट्रिय मेलमिलाप भन्नु र राष्ट्रिय एकता भन्नु समानार्थी शब्दांश लाग्छन् । अनर्थ नलागे पनि ‘र’ थपेर राष्ट्रिय एकता र मेलमिलाप दिवस भन्नु वा लेखिनु आवश्यक लाग्दैन र मिठो पनि सुनिँदैन, जति ‘राष्ट्रिय मेलमिलाप’ भन्दा मिठो सुनिन्छ ।

कानुनी लेखाइमा ‘अर्को अर्थ नलागेमा’ भनेजस्तै समानार्थी वा विकल्प ‘एकता’ नजोडिएको राष्ट्रिय मेलमिलाप लेख्नु अझ बढी बृहत्, व्यापक र सबैको लागि समान आह्वान हो भन्ने भान पर्छ । भाषाको सम्प्रेषणीय कोमलता यस्तै प्रयोगमा अनुभूत हुन्छ कि ? जो रामै्र पनि हो ।

Global Ime bank

यो त भयो शब्दको सम्प्रेषणीयता । त्यसैले पूर्वीय चिन्तकले भनेका होलान्, ‘शब्द ब्रह्म’ । शब्दको अर्थ यत्तिमै छाडेर नेपालको अहिले र शाश्वत सन्दर्भमा बीपी प्रतिपादित राष्ट्रिय मेलमिलापको प्रभाव, प्रक्रिया र उपादेयता के छ त ? यो प्रश्नमाथि विचार गर्न सकिन्छ । प्रक्रिया समयानुकूल होला, तर नेपालको अवस्थितिमा अन्य अपेक्षा र चुनौतीचाहिँ निरन्तर समानजस्ता हुने देखिन्छन् ।

उहाँले भन्नुभएको छ– यो नीति मात्रै होइन, रणनीति पनि हो । आठ वर्ष लामो राजनीतिक प्रवास त्यागेर भारतबाट बीपी समेत नेता स्वदेश नेपाल फर्कनुको कारणलाई प्रस्ट्याउन व्यक्त गर्नुभएको परिस्थिति र विचारले यो रणनीतिको सान्दर्भिकता बोध गर्न सहज हुन्छ । त्यति बेला जुन परिदृश्यको प्रस्तुति यो नीति लिनुको कारणमा व्यक्त भएको थियो, त्यो कुरा त्यो बेलाको परिदृश्य वा परिस्थितिमा यतिखेर के समान र के भिन्नता वा छ भन्ने बुझ्न सामल हुन्छ ।

मुख्यतः यो नीति दुई कारणले प्रेरित बुझिन्छ । पहिलो, देशको अप्रजातान्त्रिक शासनप्रणाली । संक्षिप्तमा त्यो प्रणालीलाई बीपीले जनाधारहीन वा सेनाको बलमा आधारित, स्वार्थी पञ्चहरूको जमघटमा राजतन्त्रको प्रपञ्च भन्न खोज्नुभएको छ । यो प्रपञ्च फालेर जनताको सत्ता स्थापित गर्नु नै यो नीतिको पहिलो ध्येय हो भन्ने बुझिन्छ ।

जनताको सार्वभौमिक अधिकार खोस्ने शाह राजाको नेतृत्वको ‘निर्दलीय पञ्च’तन्त्र शाही सेना करार गरेर नेपाली सेनालाई दुरुपयोग गरिएको बलमा आधारित भन्ने वैचारिक र तार्किक आलोचना उहाँले गर्नुभएको छ ।

दोस्रो, बाह्य परिदृश्य राष्ट्रिय मेलमिलाप रणनीति तर्जुमाको प्रेरणा हो भन्ने बुझिन्छ । त्यसबखतको बाह्य वा छिमेकी परिदृश्य, जुन बीपीले देखाउनुभएको छ, त्यसमा कति फरक आयो वा नेपालको भू–राजनीतिक अवस्थितिमा पछि समेत पनि कति फरक आउला त भन्ने जिज्ञासा उपज हुन्छ । आन्तरिक राजनीति र बाह्य चुनौतीमा कति फरक आयो त ?

बीपीको समयले भोगेको आन्तरिक राजनीतिमा फरक आएको छ, तर चुनौती थपिएको जस्तो लाग्छ । अनेक उतारचढाव उत्तीर्ण गरेर देश निरंकुश तानाशाही शासन प्रणालीबाट मुक्त फड्को मार्दै गणतन्त्रात्मक बहुदलीय लोकतान्त्रिक संसदीय, समावेशी प्रणालीको खुला मैदानमा क्रियाशील छ ।

बाह्य कारण जति बेला बीपीले चर्चा गर्नुभएको थियो, त्यसको एक अंश वा भौतिक स्वरूपमा रूपान्तरण र परिवर्तन आएको छ । तर, एक अंश अरू जब्बर र खुला चुनौतीको अवस्थामा छरप्रस्टजस्तै सुनिन्छ । जस्तै, ‘शीतयुद्ध’ सकिएको छ वा यसको ध्रुव फेरिन खोजेको छ । विश्वको शक्ति सन्तुलन तरल छ ।

बीपीले दक्षिण एसियाका मुलुक अफगानिस्तान, पाकिस्तान र बंगलादेशमा त्यति बेला बाह्य उपजले ल्याएको अस्थिरतासँगै सिक्किम भारतमा विलयले नेपालमा पर्ने सम्भावित दुष्प्रभाव वा चुनौती सामना गर्न राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति आवश्यक रहेको स्पष्ट गर्नुभएको छ । त्यति बेला संकटकाल लगाइनुले भारतको अस्थिरता पनि बोध हुने उहाँले उल्लेख गर्नुभएको छ । अर्थात्, पूरै दक्षिण एसिया अस्थिर ।

सोभियत संघ र अमेरिकाबीचको शक्ति स्पर्धामा उत्पन्न दुईध्रुवीय शीतयुद्धमा विश्व विभाजित थियो । अमेरिका प्रजातान्त्रिक खुला विश्वको पहरेदार ठान्थ्यो भने सोभियत संघ खासगरी एकतन्त्री अधिनायकत्वको संरक्षक भएको देखिन्थ्यो ।

यही समयको छर्राछिर्का नेपालमा पर्ने नै भयो, जुन कुरा बीपीले ‘शक्ति मुलुकका प्रतिनिधिहरू यहाँ त्यसै हेरेर बसेका छैनन्’ भन्ने टिप्पणीसहित भन्नुभएको पनि छ । नेपालको सन्दर्भमा यही सेरोफेरोमा यो राष्ट्रिय नीति आवश्यक ठानिएको र प्रतिपादित गरिएको हो ।

बाह्य प्रभाव र हस्तक्षेपको रूप फेरिएको होला, तर त्यो झन् जब्बर र बहुकोणीय भएको छ । हाम्रो क्षेत्रमा शक्ति आर्जनले छिमेकतिर सर्दै गरेकोे शीतयुद्धको चिसोको प्रभाव रुस र अमेरिकाभन्दा नजिक छ । अमेरिका, रुस, भारत र चीनबीच चल्ने शक्तिस्पर्धा नेपालको भूराजनीतिक प्रबलतामाथि प्रभाव वा हस्तक्षेप निम्त्याउने जब्बर बहुकोणीय कारण हो । भलै, रुस केही शिथिल लागोस् ।

बीपीले स्वदेश फर्कने निर्णय, त्यस बेला देशवासीसँग गर्नुभएको अपिल, राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति आदि–अनेक सन्दर्भमा बारम्बार बाह्य हस्तक्षेपको खतरा र थपिएको चुनौतीको सप्रसंग व्याख्या गर्नुभएको छ । के नेपाल त्यो स्थितिबाट मुक्त भएको छ कि थप गाँजिएको छ ? निश्चय नै थप गाँजिएको छ । राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति वा रणनीतिको उपादेयता यही चुनौती र हस्तक्षेप सामना गर्न शाश्वत सान्दर्भिक देखिएको हो ।

राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति देशको अखण्ड सार्वभौमिक अधिकार र नेपाली जनताको सार्वभौम र स्वतन्त्र सत्तासँग गाँसिएको सवाल हो । बीपी माटो, ढुंगो र भूगोल सीमा मात्रै देश हुँदैन, देश भनेको जनता हो भन्नुहुन्थ्यो । जनता वा उसको आधिपत्य नभए के भूगोल मात्रै देश बन्छ त ? भूखण्डमा जनताको अपरिहार्य संयोजन नै देश हो । बीपी व्याख्याको यही मान्यता, महत्त्व र अस्तित्वमा केन्द्रित नीति नै राष्ट्रिय मेलमिलाप रणनीति हो भन्ने बुझिन्छ ।

हरेक सन्देशमूलक संस्कार दिवस, श्रद्धा र श्रद्धाञ्जलीमा सीमित छन् । दिन आयो मनायो, कुरा गर्यो, बौद्धिक विलासजस्तो सकियो । तर, यसको मर्म पालनामा गाम्भीर्यचाहिँ खतम छ । काम कुरो एकातिर, कासी र कुतीको दूरीजस्तो चलन चलाइएको छ ।

यस्तो परिदृश्यबीच पनि नेपाली कांग्रेसले राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवस कार्यक्रम गरेर जिज्ञासु पुस्तालाई यसबारे जान्ने उत्सुकताचाहिँ जगाएको हुनुपर्छ । कांग्रेस केन्द्रीय कार्यक्रममा सरकारको गठबन्धन र प्रतिपक्षी दलका शीर्ष नेतालाई एउटै मञ्चमा ल्याएर यसको मर्म, देशको वस्तुस्थिति, आन्तरिक राजनीति र बाह्य चुनौतीको समीक्षात्मक सामनाको प्रेरणा जागृत गर्न खोजिएको भने प्रशंसनीय छ । प्रश्न ती नेताले मर्म कति बुझ्लान् र गर्लान् भन्ने प्रतीक्षा हो ।

अन्त्यमा, प्रजातान्त्रिक विचार समाज नवलपरासी शाखाले राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवसमा विचार गोष्ठी आयोजना गरेको थियो । कार्यक्रमपछि चियापानबीच साथीहरू भन्दै हुनुहुन्थ्यो– पहिलो कुरा त जननायक बीपीको पार्टी नेपाली कांग्रेसमै अहिले मेलमिलाप नीति आवश्यक छ, यस दिवसको सान्दर्भिकता तब भेटिन्छ ।

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: बिहीबार, पुस १९, २०८०  १४:१४
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement