site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
विचार
Nabil BankNabil Bank
Ghorahi CementGhorahi Cement
संवैधानिक राजसंस्था पनि असहज

यतिबेला राजतन्त्र (संस्था) को विषयमा चर्को बहस छ । सत्र वर्षअघिसम्म नेपालमा राजतन्त्र विद्यमान थियो । राजतन्त्र बिदा गरिएको वर्ष जन्मेको बच्चा पनि यतिबेला सत्र वर्षे भएको छ । 

राजतन्त्रको बहससँगै केही प्रश्न अनुत्तरित छन् र तिनको उत्तर खोजिनु आवश्यक छ । यस्ता केही प्रश्नको उत्तर खोज्दा राजतन्त्रको औचित्य र आवश्यकता वा इतिहासमा उसको काम कर्तव्य कस्तो थियो ? भन्ने विषयतिर हाम्रो अध्ययन जान्छ । यस्तो अध्ययनको निष्कर्षमा राजतन्त्र वा राजसंस्था भन्नेहरूको मोहको औचित्य र सान्दर्भिकता पनि दाँज्न सकिन्छ वा दाँज्नुपर्छ ।  

अब राजतन्त्र किन वा राजसंस्थाको आग्रह, आवश्यकता किन ? हटाइ सकिएको राजतन्त्र फेरि किन चाहियो नेपालमा ? राजतन्त्र फर्काउन चाहने र बोल्नेहरूको उत्प्रेरणा के वा को हो ? र राजतन्त्र नेपाली जनताले फालेका हुन् कि आफ्नै कृत्यकर्म वा निर्दलीय मानसिक भूतको परिणाम उसले बहिर्गमन रोज्नु परेको हो ? यस्ता अनुत्तरित प्रश्न छोडेर राजतन्त्रको आग्रह सान्दर्भिक सुनिदैन ।  

Agni Group

विश्वबाट बिदा गरिएको राजतन्त्र पुनः फर्किएर शासनारुढ भएको कहीं छ ? बेलायतको समय सन्दर्भ बेग्लै हो । त्यसो त जनतालाई सम्मान गरेर बसेका राजा अर्को भिन्न कुनै देशको समेत सम्मानित वा संवैधानिक राष्ट्रध्यक्ष मानिएका पनि त छन् । नेपालको प्रसंग भने बेग्लै रह्यो ।    

खासगरी यस्ता प्रश्नको उत्तर राजा भन्नेहरूले खोज्न र बुझ्न जरुरी छ । राजतन्त्रपछि अहिलेको सत्र वा त्यतिबेलाको पाँच छ बर्षको बालक यतिबेला बीस, पच्चीसको युवा भएका छन् । ती जहाँसुकै होउन् तर राजतन्त्रको आग्रह किन भन्ने प्रश्न लिएर किनारमा सुन्ने अवस्थामा छन् । तिनीहरू पढ्न पनि र बुझ्न पनि सक्छन् । 

Global Ime bank

राजतन्त्रवादीले यस्ता प्रश्नको उत्तर दिनु जरुरी छ । भू सामरिक वा इतिहासको धरातलमा वर्तमान र भविष्यको लागि राजतन्त्र  आवश्यक किन ? यसको सैद्धान्तिक र व्यवहार लक्षित कारण पुष्टि गर्न सक्नुपर्छ । उद्देश्य प्रस्ट पुष्टि हुनुपर्छ ।

के अहिलेको युगमा राजालाई भगवानको अंश भन्दैमा यसको सत्यता र औचित्य पुष्टि हुन्छ वा जन्ममा आधारित कुनै वंश र जहानिया शासन सत्ताको आवश्यकता पुष्टि गर्न सकिन्छ ? वा राजाहरुलाई धर्मसँग जोड्न हुन्छ र मन्दिर धाउँदैमा कसैलाई धर्मको प्रतीक बन्न वा मानिन सकिन्छ ?  

के नेपालको भूराजनीति संवैधानिक राजसंस्थाको लागि सहायक हुन्छ वा भएको छ ? राजा के कारण थिए र के कारण मासियो ? राजतन्त्रमा प्रधानमन्त्रीको हैसियत कहाँ थियो ? शाहाज्यादा र ज्यादीहरुसम्मको ज्यूनार शासन ज्यादतीको वंश जरा,जंजाल कहाँसम्म फैलिएको थियो ? परिवारवादको योभन्दा भद्दा नमूना कहाँ कुन सत्तामा हुन्छ ? 

राजालाई राष्ट्र र राष्ट्रिय एकताको प्रतीक भन्ने र बीपी, प्रजातन्त्र वा आलोचनात्मक चेतलाई अराष्ट्रिय तत्व(अत)करार गर्नेहरूले थाहा पाउँदा हुन्छ –राजतन्त्रले ‘अत’ करार गरिएका र भनाइएका कुनै पनि नेताले कालापानी, लिम्पियाधुरा, लिपुलेक वा सरगरमाथाको उत्तरी पानी ढलो अरूलाई सुम्पिएका होइनन् । सुम्पिने पनि छैनन् सायद । हो, अहिलेकाले शासन चलाउन जानेनन् र भ्रष्टाचारमा डामिए  तर यिनलाई सुधार्न वा नसुध्रिए उखाल्न यही पद्धतिमा सम्भव छ । जनताको हातमा छ ।    

पहिले राजतन्त्रमा रमाउने र अहिले राजतन्त्र ब्यूत्याउने ध्येयले संवैधानिक राजसंस्था भन्नेहरूले यो तथ्य बुझ्न आवश्यक छ कि संवैधानिक राजसंस्थाको माग नेपालमा पुरानो हो । नेपाल आधुनिक समयमा प्रवेश गरेसँगै खोपीमा बन्दी राजा मुक्त भएको हो र त्यतिबेलैदेखि संवैधानिक राजसंस्था होस् वा बसोस् भन्ने राजनीतिक अपेक्षा सार्वजनिक भएको हो । 

अहिले फर्कन चाहने राजतन्त्रलाई त्यो जनअपेक्षा किन मान्य भएन ? मानिएको भए के राजसंस्था जान्थ्यो ? तन्त्रको लिप्सामा चुर्लुम्म डुबैकै कारण तन्त्र त रहेन नै कथित संस्थासमेत समूल सदाको लागि गयो । ‘जबर्जस्ती’ राजा बनाइएको अन्तिम राजा नै यी परिघटनाका शतप्रतिशत जिम्मेवार भए । 

नेपालका अग्रणी चिन्तक बीपी कोइरालाले सम्पूर्ण राजनीतिक जीवन संवैधानिक राजसंस्थामा उसको भविष्य, औचित्य र स्थायित्व दर्शाउनुभयो ।  यो सत्य राजा र जनतालाई समेत बुझाउन स्वजीवन एवं चिन्तन लगाउनुभयो । किन त्यो सत्य मानिएन ? बीपीलाई नौ वर्ष उसैले थुन्यो । आठ वर्ष प्रवासमा लखेट्यो । अहिले बीपीलाई उद्धृत गर्दै राजाको औचित्य खोज्नेहरूले यो बुझ्नु र उत्तर दिनसक्नु पर्छ । 

एउटा कुरा बीपी निरपेक्ष राजावादी वा राजतन्त्रको नभएर प्रजातान्त्रिक, संवैधानिक राजसंस्थाको पक्षधर हो । बीपीको लेख, अन्तर्वाता र कृतिबाट यो कुरा बुझिन्छ । ‘जनतासँग आफूलाई सँगै नराख्ने वा सँगै नठान्ने राजालाई जनताले पनि हटाइ दिन्छन्’भन्ने विषयमा बीपी स्पष्ट हुनुहुन्छ र यो बोल्नुभएको पनि छ । उहाँको सन्देश, सहयोगलाई आत्मसात नगर्दा नै वा बुझ पचाएर जनताको सार्वभौम स्वघोषित शासक हुने अहंकारको प्रतिफल राजा फालिएका हुन् ।

राजा वीरेन्द्रको शासनावधिको अलग समीक्षा हुनुपर्छ । तर उनको वंश नासपछि राजनीतिक दल वा नेपाली नागरिकले ‘जबर्जस्ती’ सिंहासनमा आसीन गराइएका ज्ञानेन्द्रको 'देखिने र सुनिने राजा' बन्ने महत्त्वाकाक्षा यतिबेला पुनः जागृत हुन खोजेको मात्र हो । ज्ञानेन्द्र कसरी सिंहासनारुढ भए वा परित्यक्त गरिए ? यो प्रश्नको इतिहास खोज्नुपर्छ । 

मेरो पुस्ताले निरंकुश राजशाही बेहोरयो । त्यसका विरुद्ध लड्यो पनि । तैपनि म बीपी चेतनाबाट प्रशिक्षित संवैधानिक राजसंस्थाकै पक्षमा थिएँ । तर, राजाहरू नै त्यो सम्मान मान्न र लिन तयार देखिएनन् । सधैँ तन्त्र चलाउन उद्यत देखियो र हाम्रो मान्यता बदलियो । अर्थात्, तन्त्र जनताको हुन्छ राजाको मानिदैन भनियो । हाम्रो पुस्ता प्रजातन्त्र भनियोस् कि लोकतन्त्रको उपज हो । 

भारतको दिल्लीबाट ससम्मान फर्काइ ल्याइएका राजा त्रिभुवनले ‘अब नेपाली जनताले चुनेको वैधानिक संस्थाले बनाएको संविधानअनुसार शासन हुने’ सार्वजनिक प्रतिज्ञा गरे । तर त्यो प्रतिज्ञा उनले कहिल्यै पूरा गरेनन् । किन ? 
उनीपछि राजा भएका उनका जेठा छोरा महेन्द्रले त प्रथम जननिर्वाचित संसद् नै विघटन गरिदिए । 'कु' गरे । जनताले चुनेको पहिलो सरकारलाई सेनाको बलमा जेलमा थुने । त्यतिबेला राजा महेन्द्रलाई भारतका प्रधानमन्त्री जबाहरलाल नेहरुले अति सम्मानपूर्वक चिठी लेखे–‘मैले त प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाको नेतृत्वको सरकार विघटन गर्नमात्र भनेको थिएँ तपाईंले त जननिर्वाचित संसद् नै विघटन गरिदिनु भयो... ।’ यो चिठीको सन्देश बुझ्न आवश्यक छ ।                          

नेपालमा राजतन्त्र चलेन । मैलै त हामीकोमा संवैधानिक राजसंस्था पनि सहज र सम्भव देखेको छैन । त्रिभुवनको बोलीबाटै सुरु अभ्यास गरिएको भए सम्भव हुन्थ्यो कि ?  तन्त्र, जनता र छिमेकी पनि यस कालक्रममा यही मान्यता र परम्परामा अभ्यस्त बन्थे कि ? त्यो चरण गुज्रियो । 

अब त सम्भव छैन । खोपीबाट मुक्त गरिएपछि परम्परा बनाएको राजातन्त्रको लालसालाई भनिन्छ नि ‘रगत खाएको बाघ जस्तो’ जिब्रो ललपाउने भइसकेको छ । भनिने संवैधानिक राजसंस्था भूराजनीतिक कारण पनि निरंकुश राजतन्त्र नै बन्ने रहेछ, बनेको छ ।  

किनभने  स्वतन्त्र शालीन विवेक र विचार बोल्नसमेत ‘भित्ताको पनि कान हुन्छन्’ भनेर मुख थुनिएको र भयदोहनमा परेको बन्दी अनुभवी वा पुस्ता हो हाम्रो  । अरू त इतिहासले नै खुलस्त गर्नेछ । 

दिल्ली, जबाहरलाल नेहरू संग्रहालयमा सुरक्षित राजा महेन्द्रलाई नेहरूले लेखेको उक्त चिठी प्रदीप गिरिको प्रेरणा र पदमबहादुर थापाको सहयोगमा नयाँ पत्रिकाले छापेको छ । यो चिठी नेपालमा संवैधानिक राजसंस्था सम्भव भएन वा अब पनि सम्भव र सहज छैन भन्ने संकेत पनि हो । 

थप भूसामरिक रणनीति नेपालमा चर्किएको छ । उत्तर, दक्षिण हाम्रा दुवै छिमेकी विश्वशक्ति स्पर्धामा दौडिँदै छन् । यस्तो दौडको थर्को यहाँको राजनीतिमा पर्नेछ । राजावादीहरू दक्षिणी थर्कोले यहाँको राजनीतिलाई दबाबमा पारेको प्रचार गर्छन् । तर, उनीहरू नै यतिबेला चाहिँ त्यही दक्षिणको धार्मिक हिन्दुत्वको सहस्रोतको थर्कोमा राजा फर्काउने खुला गफ सगर्व गर्छन् पनि । 

चीन पनि नेपाली मामिलामा चुप लागेर टुलुटुलु हेर्ने अवस्थामा छैन । विश्वका अरू शक्तिको पनि चासो छ । यही चासोमा आआफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न शक्ति राष्ट्रले राजाहरूलाई दुरुत्साहन गरेको देखिने इतिहास खुला छ ।  तब राजसंस्था होइन, अनि यस्तै दुरुत्साहनको शक्तिमा राजतन्त्र बनेको, बनाइएको हो । 

कार्यकारी प्रमुखको प्रत्यक्ष चुनावमा कसरी शक्तिशाली भिड्छन् भन्ने जान्न माल्दिम्समा हालै सम्पन्न निर्वाचन पढ्दा बुझिन्छ । त्यहाँ भारत र चीनबीचको भीडन्त परम्परा रोचक वा शासकीय सोच निर्धारण गर्न शिक्षा प्रदायक साथै यस क्षेत्रमा चीनले आफ्नो भूमिका निश्चित गर्न चाहेको पनि बुझिन्छ । अनि बुझिन्छ शक्तिसम्पन्न कार्यकारीलाई आफ्नो पार्ने शक्ति प्रपञ्च । नेपालको निरंकुश राजतन्त्र यसैको परिणाम थियो । 

शक्तिशालीहरूको बुझिने रणनीतिक छिर्का हाम्रो राजनीतिमा पर्छ र परेको भनिन्छ । संवैधानिक राजसंस्था भन्नेहरूले भएका दुरुत्साहन वा इतिहासको पृष्ठभूमिमा राजासंस्थालाई अब फर्काउन सम्भव छैन र संवैधानिक राजसंस्था पनि सहज भएन भन्ने मान्दा हुन्छ । 

खासमा यो धरातलीय सत्य बुझ्न र फर्कन उद्यत वा दुरुत्साहित पारम्पारिक राजा ज्ञानेन्द्रले स्वीकार्न जरुरी छ । यो सत्य पहिल्यै बुझेर व्यवहार गरेको भए, जनता सार्वभौम स्वीकारेको भए, निर्विवाद सम्मानित बसेको भए राजसंस्था जाने नै थिएन । जब गयो परिवर्तन आयो । परिवर्तनको गति उल्टो छैन । पश्चात्ताप सिवाय केही बचेन ।             

    
 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: बिहीबार, मंसिर १४, २०८०  १०:३६
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
Nepal TelecomNepal Telecom
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Anna SonamAnna Sonam
Ann NabilAnn Nabil
Ann GlobalAnn Global
Ann IMEAnn IME
Anna KalikaAnna Kalika
Ann ParamountAnn Paramount
Anna AnnapurnaAnna Annapurna
Anna Dish HomeAnna Dish Home
Anna SoftadAnna Softad
Ann KFCAnn KFC
Ann RaraAnn Rara
Anna MM GroupAnna MM Group
Ann VarnavasAnn Varnavas
Ann VianetAnn Vianet
Ann ISMTAnn ISMT
ANN GarudANN Garud
Ann GMCAnn GMC
ANN CITIZENANN CITIZEN
ANN bydANN byd
Anna MBLAnna MBL
Ann Fine printAnn Fine print
Anna Hard RockAnna Hard Rock
Anna DolphinAnna Dolphin
Anna Surya NepalAnna Surya Nepal
Anna SipradiAnna Sipradi
Anna DynastyAnna Dynasty
Ann AnshuvaraAnn Anshuvara
Ann NepatopAnn Nepatop
Anna TBCAnna TBC
ANN SalesberryANN Salesberry
Anna TeslaAnna Tesla
Anna Prabhu BankAnna Prabhu Bank
Anna MarigoldAnna Marigold
Anna Matrika EyeAnna Matrika Eye
Anna Manakamana CableAnna Manakamana Cable
Anna City MoneyAnna City Money
Anna KamanasewaAnna Kamanasewa
Anna MahalaxmiAnna Mahalaxmi
Anna SummitAnna Summit
Anna KitchenAnna Kitchen
Anna CE ConstructionAnna CE Construction
Anna ValleyAnna Valley
Anna LitmusAnna Litmus
Anna VedalayaAnna Vedalaya
Anna Mountain hardwareAnna Mountain hardware
Anna Civil MallAnna Civil Mall
Anna Nobel MedicalAnna Nobel Medical
Anna VatsalyaAnna Vatsalya
Anna Facts NepalAnna Facts Nepal
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
NepatopNepatop
Maruti cementMaruti cement
सम्पादकीय
ICACICAC
Corporate BaahrakhariCorporate Baahrakhari