site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
प्रविधि
Nabil BankNabil Bank
चन्द्रयान–३ देखि आदित्य एल १ : अन्तरिक्ष अन्वेषणमा विश्वलाई भारतको नयाँ संकेत
KNP NerolacKNP Nerolac
Ghorahi CementGhorahi Cement

काठमाडौं । भारतले हलिउड चलचित्र ‘इन्टरस्टेलर निर्माणको बजेटभन्दा कम लगानीमा चन्द्रयान–३ को मिसन सफल पारेको छ । चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अवतरण गर्न सफल भारत पहिलो देश हो । पानी र अक्सिजन हुनसक्ने सम्भावना बोकेको चन्द्रमाको यो भाग विज्ञानका अन्य खोजका लागि महत्वपूर्ण छ ।

अगस्ट २३ मा चन्द्रयान–३ को ‘ल्यान्डर’ ब्रिकम सफलतापूर्वक चन्द्रधरातलमा अवतरण भएको थियो । त्यसभित्र रहेको प्रज्ञान रोभरले सोही दिन चन्द्रमामा यात्रा गरेको थियो । त्यसको केही दिनपछि सेप्टेम्बर २ मा भारतको अन्तरिक्ष अनुसन्धान संस्था (इसरो)ले आदित्य–एल १ नामक अन्तरिक्षयानको सफल प्रक्षेपण गरेको छ ।

आदित्य–एल १ सौर्य वायुमण्डलको अध्ययन गर्न निमार्ण गरिएको अन्तरिक्ष यान हो । करिब चार महिनापछि पृथ्वीदेखि १५ लाख किलोमिटर टाढा पुगेर यसले त्यहाँ सूर्यको वायुमण्डल र चुम्बकीय आँधीलगायत अध्ययन गर्नेछ । पृथ्वी र सूर्यबीचको दूरी करिब १५ करोड किलोमिटर छ ।
 
एल १ अर्थात् सूर्य र पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण बल सन्तुलित रहने बिन्दु लेगरञ्जमा यो यान रहनेछ ।

Agni Group

अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाको अपोलो मिसन अन्तर्गतको अपोलो ११ ले सन् १९६९ मै चन्द्रमामा मान्छे पुर्‍याएको थियो । अमेरिकाले करिब पाँच दशकअघि चन्द्रमामा मान्छे नै अवतरण गराएको उपलब्धी हात पारिसकेको भए पनि दक्षिणी ध्रुवमा अवतरण गराउन सक्नु प्राविधिकरूपमा जटिल थियो । त्यसैले यसो गर्ने पहिलो देश बनेका कारण भारतको यो मिसन विश्वकै लागि ऐतिहासिक बनेको छ । चन्द्रमामा यान अवतरण गर्नु पनि निकै जटिल र ठूलो विषय हो । 

विज्ञानको यो उपलब्धी हासिल गर्ने सोभियत संघ, अमेरिका र चीनपछि भारत चौथो देश बनेका कारण पनि चन्द्रयान–३ को सफलता उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।

Global Ime bank

नेहरु युगको सपना
सन् २०२३ मा चन्द्रमामा यान अवतरण गर्न सफल भारतको अन्तरिक्ष अन्वेषणको सुरुआत भने सन् १९६२ मै भएको थियो । त्यतिबेला भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरुले परमाणु उर्जा विभाग अन्तर्गत इन्डियन नेसनल कमिटी फर स्पेस रिसर्च (आईएनसीओएसपीएआर–इन्कोसपार)को स्थापना गरेका थिए ।

भारतीय भौतिकशास्त्री एवं खगोलशास्त्री विक्रम अम्बालाल साराभाईले नेहरुलाई अन्तरिक्ष अन्वेषण आवश्यक रहेको भन्दै सल्लाह दिएका थिए । भारतमा आणविक उर्जा उत्पादन सफलताको श्रेय पनि साराभाईलाई नै जान्छ । त्यसको सात वर्षपछि सन् १९६९ मा इन्कोसपार थप विस्तार हुँदै इन्डियन स्पेस रिसर्च अर्गनाइजेसन(इसरो) बनेको थियो । अहिले भारतीय अन्तरिक्ष विभाग अन्तर्गत इसरो रहेको छ ।

सन् १९७५ मा भारतले आफ्नो पहिलो भूउपग्रह ‘आर्यभट्ट’ सोभियत अन्तरिक्ष एजेन्सीमार्फत प्रक्षेपण गराएको थियो । त्यसपछि सन् १९८० मा भारत आफैँले आफ्नै स्याटेलाइट लञ्च भेहिकलबाट पहिलो पटक अन्तरिक्षमा आरएस–१ भूउपग्रह प्रक्षेपण गरेको थियो । यो सफलतासँगै आफ्नै क्षमताले अन्तरिक्षमा स्योटलाइट प्रक्षेपण गर्नसक्ने भारत सातौं देश बनेको थियो ।

त्यसयता भारतले अन्तरिक्ष अन्वेषणका क्षेत्रमा जनशक्ति र प्रविधिको विकास गर्दै निरन्तर काम गर्‍यो । अहिले कयौं स्याटेलाइट भारतले सञ्चालन गरिरहेको छ ।
 
सन् २००३ मा भारतका प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीले चन्द्रमामा मान्छे अवतरण गर्नसक्ने प्रविधि विकास गर्न वैज्ञानिकहरूलाई आग्रह गरेका थिए । त्यसबेला चीनले पहिलो पटक अन्तरिक्षमा मान्छे पठाएको थियो ।

भारतले सन् २००८ मा चन्द्रमाको परिक्रमा गर्ने चन्द्रयान–१ को प्रक्षेपण गरेको थियो । सन् २०१३ मा मंगलग्रहको परिक्रमा गर्ने अन्तरिक्ष यानको प्रक्षेपण गरेको थियो । मंगलग्रहको कक्षमा पुग्ने यो पहिलो अन्तरिक्षयान थियो । यसो गर्न पहिलो प्रयासमै सफल हुने भारत पहिलो देश थियो ।

चन्द्रमामा यान अवतरण गराउने उद्देश्यले सन् २०१९ को जुलाई २२ मा भारतले चन्द्रयान–२ को प्रक्षेपण गरेको थियो । तर, अन्तिम समयमा चन्द्रयान–२ को ल्यान्डरसँग सम्पर्क विच्छेद भएपछि यो मिसन सफल हुन सकेको थिएन । सोही वर्ष भारतले चन्द्रमामा अवतरण गराउन चन्द्रयान–३ को घोषणा गरेको थियो । 

सन् २०२३ को जुलाई १४ मा प्रक्षेपण गरिएको चन्द्रयान–३ को ल्यान्डर अगस्ट २३ मा सफलतापूर्वक चन्द्र धरातलमा अवतरण भएको हो ।

अन्तरिक्ष अन्वेषणको दौडमा नयाँ मोड
भारतको चन्द्रयान–३ मिसनको बजेट करिब साढे ७ करोड अमेरिकी डलर अर्थात् ६ अर्ब भारतीय रुपैयाँ थियो । 

भारतको यो सफलताले अन्तरिक्ष अन्वेषणमा ठूलो प्रतिष्ठा हासिल गर्न नासाकै लगानी र सहयोग चाहिन्छ भन्ने विगतलाई कमजोर सावित गरेको छ । अन्तरिक्ष अन्वेषणको सुरुवात नै तत्कालीन सोभियत संघले गरेको थियो । उसैले पहिलो भूउपग्रह प्रक्षेपण गर्नेदेखि मानिसलाई अन्तरिक्षमा पुर्‍याउने सफलता हात पारेको थियो । तर, विश्वव्यापी महाशक्तिका रूपमा उदाएको अमेरिकाले अन्य जसरी नै यस क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण प्रगति गरेको थियो । 

तर, भारत चन्द्रमामा सफलतापूर्वक उत्रिएसँगै अन्तरिक्ष अन्वेषणले एक नयाँ मोड लिने देखिएको छ । भारतले अन्य देश जसरी नै रकेट प्रक्षेपणलाई व्यापारीकरण गरेको छ । विदेशी लगानीका साथ भारतले अर्काे दशकसम्म विश्वभर रकेट प्रक्षेपणमा आफ्नो हिस्सा पाँच गुणा बढाउने लक्ष्य राखेको छ ।

कम लागतको सफलता हात पारेको भारतले यो महत्वाकांक्षा पूरा गर्नसक्ने सकारात्मक संकेत देखाएको छ । अन्तरिक्ष प्रक्षेपणको बजार हाल नौ अर्ब अमेरिकी डलरबाट सन् २०३० मा २० अर्ब अमेरिकी डलर पुग्नसक्ने आंकलन गरिएको छ । त्यसैले भारतको लक्ष्यअनुरुप विश्वबजारमा स्याटेलाइट प्रक्षेपणको माग पनि रहने देखिन्छ । स्याटेलाइट प्रक्षेपणबाहेक नासा, युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी, रुस र चीनले चन्द्रमामा फर्किने र त्यहाँ अन्तरिक्ष स्टेसन बनाउनेदेखि अन्तरिक्ष यात्री बस्नसक्ने व्यवस्था निमार्ण गर्ने लक्ष्य राखिरहेका छन् ।

नासाले आर्टेमिस–३ मिसन अन्तर्गत सन् २०२५ मा चन्द्रमा अपोलो मिसनपछि दोस्रो पटक मान्छे अवतरण गराउने लक्ष्य राखेको छ ।

अमेरिका अन्तरिक्ष अन्वेषणमा अझै पनि महाशक्ति रहेका बेला भारतले न्यून बजेटमा ठूला मिसन हात पार्नुले यसमा नयाँ मोड आउनसक्ने संकेत गरेको हो । चन्द्रयान–३ को सफलरूपमा अवतरण भएपछि प्रधानमन्त्री मोदीले ग्लोबल साउथका मुलुकहरूले पनि यस किसिमको सफलता हासिल गर्नसक्ने बताएका थिए ।

अमेरिकाले सन् २०२० मा आर्टेमिस सम्झौता अन्तर्गत भारत र अन्य आफ्नो अन्तरिक्ष साझेदारीसँग चन्द्रमामा आधार बनाएर त्यहाँबाट मंगल ग्रहमा मान्छे पठाउनेसम्मको लक्ष्य राखेको छ ।

चीनले भने आफ्नै निजी अन्तरिक्ष अन्वेषण र मस्कोसँग मिलेर थप काम गरिरहेको छ ।

अमेरिका र रुसबीचको सम्बन्ध युक्रेन युद्धका कारण निकै कमजोर अवस्थामा पुगेको छ । यसले दुई देशबीचको अन्तरिक्ष अन्वेषणका क्षेत्रको सहकार्यलाई पनि खासै गति नदिने संकेत गरेको छ ।

अहिले ७० भन्दा बढी मुलुकले अन्तरिक्ष अन्वेषण सम्बन्धी योजनामा काम गरिरहेका छन् । भारत एक महत्वपूर्ण अन्तरिक्ष अन्वेषणको केन्द्रका रूपमा विकसित हुने बलियो सम्भावना बनेको छ । मोदीले सन् २०२० देखि निजी क्षेत्रलाई यसतर्फ प्रोत्साहन गरेपछि भारतमा अन्तरिक्ष सम्बन्धी कयौं स्टार्टअप खुलेका छन् । इसरोले यस्ता निजी संस्थाहरूसँग सहकार्य गरिरहेको छ । 

सरकार, निजी क्षेत्र र विदेशी लगानी भित्र्याएर भारतले अबका दशकमा अन्तरिक्ष अन्वेषणमा नेतृत्व गर्ने देखिएको छ ।

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: मंगलबार, भदौ १९, २०८०  ०७:२६
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
Nepal TelecomNepal Telecom
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
NchlNchl
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
NepatopNepatop
CG DetailCG Detail
Maruti cementMaruti cement
सम्पादकीय
  एनसेल प्रकरणको खैलाबैला
  एनसेल प्रकरणको खैलाबैला
Corporate BaahrakhariCorporate Baahrakhari
SubisuSubisu