site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
विचार
Nabil BankNabil Bank
Sarbottam CementSarbottam Cement
आर्थिक स्तरोन्नतिको अन्तर्वस्तु

आर्थिक स्तरोन्नति कुनै पनि मुलुकको सपना र दीर्घकालीन लक्ष्य मानिन्छ । तथापि, आर्थिक स्तरोन्नतिका निश्चित अन्र्तवस्तु हुन्छन् । धेरै विषयको तारतम्यमा मात्र आर्थिक स्तरोन्नति हुन सक्छ । मुलुुकको भौैगोलिक बनावट, प्राकृतिक स्रोत साधनको उपलब्धता, नेतृत्व, राज्यको कार्यसंस्कृति,  शान्तिसुरक्षाको स्थिति, ऐननियमको परिपालनाजस्ता तत्त्वले आर्थिक उन्नतिको स्तर निर्धारण गर्छ । आर्थिक उन्नतिको गति तीव्र पार्न यी केही पक्ष सबल हुनु वाञ्छनीय हुन्छ ।

राजनीतिक स्थायित्व

राजनीतिक स्थायित्व आर्थिक स्तरोन्नतिको प्रथम अन्तर्वस्तु हो । कुनै कुनै शासन व्यवस्था लामो समयसम्म चलिरहनु नै राजनीतिक स्थायित्व हो ।  राजनीतिक स्थायित्व भनेको नीतिगत स्थायित्व पनि हो । राजनीतिक स्थायित्व कायम हुन सरकारले अगाडि सारेको नीति, योजना र कार्यक्रमले दीर्घजीवन प्राप्त गर्नुपर्छ । राजनीतिक स्थायित्वको अभावमा न त सरकारले आफ्नो कार्य क्षमता प्रस्तुत गर्न सक्छ न त लगानीकर्ता नै आकर्षित हुन्छन् । 

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

नेपाल आर्थिकरुपमा समृद्ध हुन नसक्नुको मूल कारण पनि राजनीतिक अस्थिरता नै हो । किनभने प्रजातन्त्रपछि कुनै पनि सरकार ३ वर्षसम्म पनि टिकेकोे छैन । प्रजातन्त्र प्राप्त भएको ३२ औं वर्षमा २८ पटक प्रधानमन्त्री फेरिएका छन् । आर्थिक समृद्धिको सपना देख्ने मुलुकले राजनीतिक स्थायित्व कामय गर्न पनि सक्नुपर्छ । 

सुशासन

Global Ime bank

सुशासन, आर्थिक स्तरोन्नतिको दोस्रो अन्तर्वस्तु हो । विधी, पद्धतिअनुरुप मुलुक चल्नु, ऐनकानून लागु हुनु, भ्रष्टाचार निरुत्साहित हुनु नै सुशासन हो । सुशासन भएको मुलुकमा आन्तरिक तथा वाह्य लगानीकर्ता आकर्षित हुन्छन् । लगानीकर्ता आकर्षित हँुदा  उत्पादन, रोजगारी र राजस्वमा वृद्धि हुन्छ । सुशासन नहुनु भनेको भ्रष्टाचार व्याप्त हुनु हो । विकास निर्माण कार्यमा मोलाहिजा हुनु हो ।  गुणस्तरहीन कार्यले प्रश्रय पाउनु हो । नेपालमा सुशासन उपयुक्त अवस्थामा छैन । 

आर्थिक योजना

आर्थिक योजना आर्थिक स्तरोन्नतिको तेस्रो अन्तर्वस्तु हो । मुलुको समृद्धिका लागि बुनिएको सपना नै आर्थिक योजना हो । यसै पनि दूरदृष्टियुक्त योजनाविना आर्थिक विकास असम्भव हुन्छ । आर्थिक समृद्धिको निमित्त कृषि, जलविद्युत्, पर्यटन, आधारभूत उद्योग, पूर्वाधार, मानवविकासजस्ता अर्थतन्त्रका आधारभूत क्षेत्रमा के कस्ता नीति, योजना र कार्यक्रम तय गर्ने, ती क्षेत्रको उठानका निमित्त के कस्ता कार्यनीति, रणनीति अङ्गीकार गर्ने आर्थिक योजनामा प्रष्ट चित्र झल्कनुपर्छ । आर्थिक योजनामा सरकारको भूमिका, सरकारबाट उपलब्ध गराइने सेवा सुविधा, ऐन, कानुन, शान्तिसुरक्षा, बैंक तथावित्तीय संस्थाहरुको अवस्था के कस्तो हुने हो भन्ने स्पष्ट खुल्नुपर्छ । नेपालमा आर्थिक योजना तय हुने गरे पनि कार्यान्वय पक्ष अत्यन्त फितलो छ । आर्थिक समृद्धिको चाहना राख्ने मुलुकले वैज्ञानिक आर्थिक योजना तयार गरी क्रियान्वयन गर्ने क्षमता वृद्धि गर्न सक्नुपर्छ । 

मानव संसाधन

मानव संसाधन परिचालन आर्थिक स्तरोन्नतिको चौथो अन्तर्वस्तु हो । आर्थिक समृद्धिमा काँध थाप्न सक्ने, मुलुकको समष्ठिगत उत्पादन र उत्पादकत्व फराकिलो पार्न सक्ने पौरखी जनशक्ति नै मानव संसाधन हो । मानव संसाधन  आर्थिक समृद्धिको जीवन्त साधन पनि हो । पुँजी र प्राकृतिक साधन उत्पादन कार्यमा लगाउन मानव संसाधन सुचालक हो । मानवीय साधनको गुणस्तर, आकार, कार्यक्षमता, सरचना, वृद्धि दर आर्थिक विकासको गति निर्धारक हो । मेहनती, सृजनशील, धैर्यवान, कटिबद्ध र साहसी मानव संसाधन पैदा गर्न सक्ने मुलुक अगाडि बढ्न समय लाग्दैन । जापान, चीन, सिंगापुर, दक्षिण कोरिया यस्तै गुणवत्ताको कारण समृद्धिमा पुग्न सकेका हुन । नेपालमा मानव संसाधनको समुचित उपयोग हुन सकिरहेको छैन । शिक्षा, तालिम, सिकाइका माध्यमबाट मानव संसाधन चुस्त बनाउन सकिन्छ । यसर्थ मानव संसाधन योग्य बनाउन गुणस्तरीय, व्यावसायिक र वैज्ञानिक शैक्षिक प्रणलीमा जोड दिनुपर्छ ।

भौतिक पूर्वाधार

भौतिक पूर्वाधार आर्थिक स्तरोन्नतिको पाचांै अन्तर्वस्तु हो । आर्थिक समृद्धिका लागि आवश्यक पर्ने आधारभूत तत्त्व अर्थात् बाटोघाटो, रणनीतिक सडक, रेल्बे, पुलपुलेसा, सुख्खाबन्दगाह, बिजुली, टेलिफोन, हवाई मैदान, ठूला सिंचाइ आयोजनाआदि भौतिक पूर्वाधार हुन् । पूर्वाधार मजबुत भए उद्योगधन्दा कलकारखाना खुल्ने वातावरण सिर्जना हन्छ । पूर्वाधार मजबुत भए विद्यमान वस्तु तथा सेवाको लागत न्यून हन्छ । वस्तु तथा सेवाको लागत न्यून भएमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बलियो हुन्छ । स्वदेशी उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता मजबुत भएपछि रोजगारी सिजर्ना, राजस्व आर्जन, बचत तथा लगानीमा टेवा मिल्छ । नेपालमा भौतिक पूर्वाधारको अवस्था अझै कमजोर छ । यसर्थ आर्थिक समृद्धिका निमित्त भौतिक पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी गर्न वा सुदृढ मौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्न हिचकिचाउनु हुँदैन ।

कर प्रणाली

कर प्रणाली आर्थिक स्तरोन्नतिको छैठौं अन्तर्वस्तु हो । राज्य सञ्चालनको निमित्त तिरिने अनिवार्य तिरो नै कर हो । आर्थिक समृद्धिका लागि कर प्रणाली, करको दर, करको आयतन महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् । त्यसो त विकासोन्मुख मुलुकमा कर चुहावटको मात्रा अधिक हुन्छ र कर तिर्न रुचाइँदैन ।  करको औचित्य बुुझाउन नसक्दा करदाता उदासीन बनेका हुन्छन् । नेपालमा कर प्रणाली अझै सुदृढ हुन सकेको छैन । यसर्थ, आर्थिक समृद्धि चाहने मुलुकले कर संकलन संयन्त्र चुस्त पार्नुपर्छ । संकलित रकम करदाताको हितका लागि उपयोग भइरहेको छ भन्ने पुष्टि गर्न सक्नुपर्छ । कर चुहावटका छिद्रहरु थुनिनुपर्छ । आयकर लगानीकर्ता अपेक्षाभित्र ( १०– १५ प्रतिशत) हुनुपर्छ । करको डालो फराकिलो बनाई डालोमा धेरैभन्दा धेरै करदाता समेट्नुपर्छ ।  

आर्थिक संगठन

आर्थिक संगठन आर्थिक स्तरोन्नतिको सातौं अन्तर्वस्तु हो । मुलुको अर्थ व्यवस्था सञ्चालन गर्ने निकायहरुको समुच्च रुप नै आर्थिक संगठन हो ।  आर्थिक समृद्धिको खातिर आर्थिक प्रणाली, अर्थनीति, विकाससम्बन्धी मन्त्रालयहरु, सार्वजनिक वित्त, सुशासन कायम गर्ने निकायहरुको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । अल्प विकसित मुलुकमा आर्थिक संगठनहरु नाजुक हुने हुँदा आर्थिक अनुशासन कायम हुन सकिरहेको हुँदैन । हाम्रा आर्थिक संगठनहरुको कार्यक्षमता दयनीय अवस्थामा छ । आर्थिक समृद्धिको सपना देख्ने जुनसुकै मुलुकले आर्थिक संगठनका सबै इकाइलाई चुस्त, दुरुस्त र सफल तुल्याउन सक्नुपर्छ ।

उद्यमशीलता

उद्यमशीलता आर्थिक उन्नतिको आठौं अन्तर्वस्तु हो । । नयाँ नयाँ उद्योगधन्दा, कलकारखाना, व्यापार व्यवसाय फैलाउनु नै उद्यमशीलता हो । उद्यमशीलताविना औद्योगिक विकास हुन सक्दैन । तथापि, उद्यमशीलता मौलाउनका निमित्त लगानीकर्ताको लगानीको सुरक्षा, लगानीकर्ताको ज्युधनको सुरक्षा, लगानीकर्ताको सम्पत्तिको सुरक्षाको प्रत्याभूति अपरिहार्य पक्ष हो । उद्यमशीलता बढ्न नसक्दा नेपालले गरिबीमा रहनु परेको हो । यसर्थ आर्थिक समृद्धि चाहने मुलुकले महिनाको तीसै दिन ढुक्कसँग व्यापार व्यवसाय गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्न सक्नुपर्छ ।  राज्यले लगानी मैत्री कानुन निर्माण गरिदिनुपर्छ । उद्यमी व्यवसायीलाई ऊर्जा संकट, चन्दा आतंक, चक्काजाम, बन्दहडतालको हर्कतबाट मुक्ति दिलाउनुपर्छ ।

प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी

प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी आर्थिक स्तरोन्नतिको नवौं अन्तर्वस्तु हो । अर्को मुलुकको धनराशि आफ्नो मुलुकमा लगानी हुनु नै प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी हो । अविकसित मुलुकमा उत्पादन र बचत अत्यन्त न्यून हुने हुदा पूँजी निर्माणको अवस्था कमजोर हुन्छ । यसैले ठूला लगानीका निमित्त प्रत्यक्ष बैदेशिक लगानी भित्र्याउनु पर्ने ठानिन्छ । वैदेशिक लगानी भित्रँदा साथमा अविसित मुलुकको लागि आवश्यक प्रविधि पनि भित्रिन्छ । विकसित भनिएका क्यानडा, अस्ट्रेलिया, जापान, चीनको आर्थिक विकासमा वैदेशिक लगानीको ठूलो हात रहेको, वैदेशिक पुँजीका बलमा भारतले उन्नति गरिरहेको स्मरणीय छ । प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी भित्र्याउन नेपाल पछाडि परिरहेको छ । वैदेशिक लगानी त्यत्तिकै भित्रिँदैन पनि । आर्थिक समृद्धिको सपना भएको कुनै पनि मुलुकले प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी भित्र्याउन घरेलु वातावरण लगानी मैत्री बनाउने क्षमता देखाउनुपर्छ । 

पुँजी निर्माण 
    
पुँजी निर्माण आर्थिक स्तरोन्नतिको दसौं अन्तर्वस्तु हो । । लगानी योग्य धनको वृद्धि पुँजी निर्माण हो । यसै पनि पुँजी आर्थिक विकासको सुचालक हो । साधनको उचित उपयोग, उपभोग कटौती, अनिवार्य बचत, घाटा बजेट, सार्वजनिक ऋण संकलन, वैदेशिक ऋण तथा अनुदान पुँजी निर्माणका विधि हुन् । तथापि पुँजी निर्माण त्यति सहज काम होइन । नेपालको लागि त्यो झनै मुस्किल भइरहेको छ । पुँजी निर्माणका निमित्त आर्थिक क्रियाकलाप वृद्धि हुनुपर्छ । नागरिकमा फजुल खर्च कटौती र  बचत गर्ने बानी बसेको हुनुपर्छ । बचत तथा लगानीका लागि बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु प्रवद्र्धित हुुनुपर्छ ।  

प्राकृतिक साधनको उपयोग 

प्राकृतिक साधनको उपयोग आर्थिक स्तरोन्नतिको एघारौं अन्तर्वस्तु हो । सृष्टिकालदेखि प्रकृतिले निःशुल्क दिँदै आएको जल, जमिन, जंगल, जलवायु, खनिज प्राकृतिक साधन हुन् । कुनै पनि मुलुकलाई प्रकृतिले कुनै न कुनै साधन उपहारस्वरुप सुम्पिएको हुन्छ ।  प्राकृतिक साधनको उपलब्धताबाट मात्र कुनै मुलुक समृद्ध भने भइहाल्दैन । किनभने प्राकृतिक साधन स्वयं सक्रिय साधन होइनन् र तिनले स्वतः आर्थिक समृद्धिको आ।म्भ गर्न सक्दैनन् । वैज्ञानिक प्रविधि, मानवीय प्रयास र पुँजी लगानीबाट तिनको सदुपयोग अपरिहार्य हुन्छ । अफ्रिकी मुलुक कंगो प्राकृतिक साधनमा सम्पन्न र्भर पनि गरिब हुनुको कारण उपयोगको गर्न नसक्नु हो । हामी पनि त्यस्तै अर्को दृष्टान्त बनेका छौँ । आर्थिक समृद्धि चाहने मुलुकले प्राकृतिक साधनको समुचित उपयोग गर्ने सामथ्र्य पनि जुटाउन सक्नुपर्छ ।  


 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: मंगलबार, चैत १४, २०७९  ०९:०६
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement