site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
साहित्य
Nabil BankNabil Bank
दूनेमा अन्वेषण
Sarbottam CementSarbottam Cement

घाम चरक्क चर्केको हुँदा शरीरमा फुर्ती आयो । घरबाट निस्केर हामी सरस्वती मन्दिरतिर लाग्यौँ । मन्दिर पुजारीले खोलिदिए । यसका पुजारी लक्ष्मीशरणकै परिवार हुन् । यो मन्दिर उहाँकै कृति हो । मन्दिर साधारण किसिमको एकतले र यसको द्वार उत्तर–पूर्व फर्केको छ ।

पहिले बाहिरको दृश्य अवलोकन गर्यौँ र त्यसपछि मन्दिरभित्र पस्यौँ । दश फुट चार इञ्च लम्बाइ र त्यति नै चौडाइ भएको मन्दिरमा अनेक मूर्ति खचाखच राखिएका पाइन्छन् । प्रायः सबै मूर्ति आधुनिक छन् ।

यसमा सर्वप्रथम पाँच इञ्च उँचाइ र अढाइ इञ्च चौडाइ भएको ललितासनमा बसेको चतुर्भुजा सरस्वतीको मूर्ति राखिएको पाइन्छ । त्यसपछि योभन्दा अलिक पुरानो तेह्र इञ्च उँचाइ र साढे आठ इञ्च चौडाइ भएको चतुर्भुज गणेशको शिलामूर्ति देखिन्छ ।

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

यसै क्रममा एउटा आर्को धातुको आधुनिक सरस्वती मूर्ति आउँछ उसको उँचाइ साढे पाँच इञ्च र चौडाइ अढाइ इञ्च छ ।

यो सरस्वती मन्दिर हो । तर, यसमा केवल सरस्वतीका मूर्ति मात्र छैनन् । अन्य देवदेवीका पनि मूर्ति राखिएका छन् । यसमा गणेशको मूर्ति हुनु त्यति अमिल्दो देखिँदैन । कारण, गणेश त विघ्नान्तकको रूपमा पनि रहन सक्तछन् । तर, यहाँ गणेश मात्र छैनन् ।

Global Ime bank

हेर्दै जाँदा साढे पाँच इञ्च उँचाइ र साढे तीन इञ्च चौडाइ भएको हरगौरीको प्रस्तर मूर्ति राखिएको देखिनेछ र यो पनि अरूजस्तैं आधुनिक छ । यसैको आडमा पाँच इञ्च उँचाइ भएको उसै कालको चतुर्भुज विष्णुको प्रस्तर मूर्ति पनि छ ।

यी त भए धातु र प्रस्तरका मूर्ति । धातु र प्रस्तरका मूर्तिबाहेक यहाँ माटाका मूर्ति पनि छन् र ती सबै आधुनिक र काँचा माटाका ।

सबभन्दा पहिले शेषासन चतुर्भुज नारायणकै कुरा गरौँ । यसको उँचाई चौबीस इञ्च र चौडाइ बाह्र इञ्च छ । यसको लगत्तैपछि बत्तीस इञ्च अग्लो र सत्र इञ्च चौडाइ भएको मयूरवाहिनी चतुर्भुजा सरस्वतीको मूर्ति आउँछ । यी देवदेवीको छेउमा देब्रे घुँडामाथि दाहिने पाउ राखेर पलेटी कसेर बसेको, दाहिने हातमा पुष्ट र देब्रे हातमा रुद्रमुष्ठी पारेको बीस इञ्च उँचाइ र नौ इञ्च चौडाइ भएको एउटा मानवमूर्ति छ । यो मूर्ति पृथ्वीनारायण शाहको हो । यसै क्रममा ६ जना भक्त उभिएका, त्यसपछि हनुमान र सिंहको पालो आउँछ ।

सिंहको निरीक्षणपछि हामीलाई लाग्यो, मूर्तिको काम समाप्त भयो । तर, हाम्रो धारणा गलत थियो । एउटा अँध्यारो कुनामा हाम्रो आँखा पुग्यो । यहाँ धूलाले एकदम मैलिएको एउटा सानो धातु मूर्ति बाँकी नै थियो । यसमा जमेको धूलो साफ गर्यौँ । यसमा लगाएको सुनको मोलम्मा टल्किन थाल्यो । एउटा हात अभय र एउटा हात वरद मुद्रामा भएको, ललितासनमा बसेको यो मूर्ति आर्यताराको थियो ।

यसका वस्त्राभूषण र केशविन्यास आफ्नै किसिमका मनमोहक थिए । यसको उँचाइ तीन इञ्च र चौडाइ दुई इञ्च छ । यसको शैलीका अनुसार निर्माणकाल पनि अरू मूतिभन्दा पुरानो, सत्रौँ शताब्दीको प्रारम्भतिरको होला भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । यसमा प्रयोग गरिएको धातु रजतप्रधान देखिन्छ । यो ढलौट मूर्ति सानो भए पनि भारी छ । यस मन्दिरको सबैभन्दा अनुपम र महत्त्वपूर्ण मूर्ति यही हो । यसको प्राप्तिपछि हामीलाई ज्यादै आनन्द लाग्यो ।

यो मन्दिर अत्याधुनिक हो । यसमा यस्तो पुरानो मूर्ति कताबाट आयो त्यो पत्ता लाउनु आवश्यक थियो । सोधपुछ गर्दा अशोककुमार हमालले बारी खन्दा भेटेको हो दुई–तीन वर्षपहिले भन्ने सूचना मिल्यो । आज त्यस बारीमा कुनै भग्नावशेष छैन । तैपनि, भनेपछि विश्वास नगर्ने कारणै थिएन ।

मूर्तिको निरीक्षणपछि भित्ती चित्रतिर लाग्यौँ । यस मन्दिरमा पानरंगद्वारा भित्ती चित्र पनि बनाइएका छन् । पूर्वपट्टिको भित्तामा राम, सीता, एकजना दानपति, त्यसपछि मोगलशैलीको एउटा दरबार, दुईजना लामा, उनको परिवार र शाही पोशाकमा श्री ५ महेन्द्र वीरविक्रम शाहदेवका चित्र अंकित छन् ।

पूर्वी भागको निरीक्षणपछि हामी दक्षिणतिर लाग्यौँ । यसमा हनुमान, गणेश र त्यसपछि कुखुरामा चढेकी एउटी देवीको चित्र देखियो । जसका हातमा गदा, चक्र, तरबार र त्रिशूल लिएको देखाइएको थियो । यसभन्दा पर दुई गाईका बीचमा कृष्ण र बगलामुखी देवीका चित्र थिए ।

क्रमैसित हेर्दै जाँदा पश्चिमपट्टिको भित्तामा एकजना भक्त लौरो टेकेर प्रस्थान मुद्रामा छन् भने त्यसभन्दा पर एउटा प्राकृतिक उपवनको बीचमा शिवलिंग र त्यसपछि हिमालमा शिवको रूप अंकित छ ।

यसै क्रममा उत्तरतिरको भित्तामा दुवै हातका हत्केला उत्ताना पारेर एउटा सिँहको छेउमा पार्वती छन् भने आर्को छेउमा धनुर्धारी परशुराम र हिमशिखरमा उभिएकी काली पनि । यसभन्दा पर प्रायः सँगसँगै भनेजस्तो दुई व्यक्तिका चित्र अझै बाँकी छन् । यिनलाई देख्ता हाँसो पनि उठ्यो । साथै, शिव–पार्वती विवाहका सम्बन्धमा भनिने एउटा लोककथा पनि सामने आयो ।

“पर्वत राजपुत्री पार्वतीसित शिवजीको विवाह हुने निश्चय भयो । शिवजी आफ्ना गण भूत, प्रेत, पिशाच आदि जन्तीको हूलको बीचमा बसाहा चढेर हिमालमा आए । शिवजीको यस्तो रूप देखेर सखीहरूले पार्वतीलाई गिज्याएर बसिसक्नु पारेनन् । पार्वती लाजले भुतुक्क भइन् । तर, पार्वती शिवजीको शक्तिदेखि परिचित थिइन् । उनले मनमनै शिवजीको ध्यान गरेर भनिन्, ‘प्रभु ! मलाई साह्रै लाज मर्नु भयो । विवाहको राजसी ठाँट देखाइदिनु हवस् ।’

अन्तरयामी शिवलाई कुरा बुझ्न केही बेर लागेन । उनले एकपटक आवाहन गरे— तेत्तीसकोटी देवता सजधजका साथ जन्ती आए । आर्कोचोटि आवाहन गरे— खाट, सिंहासन आए । क्रमैसित शिवजीको आवाहनमा स्वर्गका अप्सरा, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर सबै आए । अन्तिम आवाहनमा अंग्रेजी बाजा पनि आए ।”

यस मन्दिरमा पनि देव, देवी, ऋषिमुनि सबैका चित्र आए अन्त्यमा गान्धी र नेहरु पनि ।

मन्दिरबाट निस्केर केही पर जाँदा हाम्रो दृष्टि एउटा ठाडो ढुंगामा पर्यो । यसको रूप शिलापत्र जस्तो थियो । हामी त्यतै बढ्यौँ । यो शिलापत्र थिएन । साधा ढुंगो थियो । गाउँका मानिस भन्न थाले, “यो भूतको ढुंगो हो ! यसलाई छुनु हुँदैन ।”

भूतको ढुंगो भन्नमा विशेष तात्पर्य थियो । केही वर्षअघि यसै ढुंगाका छेउमा घरकै जग खन्दा एउटा घ्याम्पो (माटाको) भेटिएको थियो । यसमा मानिसका हाडखोड थिए । त्यो घ्याम्पो गाडेका ठाउँमा वरिपरि ढुंगाको बाकसजस्तो गारो बनाएको थियो ।

यस गाराको लम्बाइ ८ हात थियो । कुराको प्रसंग रोचक थियो र हामीले कोट्याउँदै गयौँ । घ्याम्पाका साथ अरू पात्र पनि थिए । तर, ती अब गाउँका केटाकेटीले फोरेर फ्याँकिसके ।

कुराको प्रसंग मेगालिथसित मिल्दाजुल्दा थिए । तर, त्यहाँ पहिले भूतको ढुंगो मात्र बाँकी छ । हामीलाई साह्रै खेद लाग्यो ।

सम्भव छ यस्ता अवशेष खोजी गरे अन्यत्र पनि पाउन सकिएलान् । यदि, मेगालिथिक अवशेष यहाँ पाइए भने नेपालको पुरातात्त्विकजगत्मा पहिलो वस्तु हुनेछ । दुनेको अन्वेषण यहीँ समाप्त भयो ।

(शर्माको ‘कौतुकमय डोल्पो’बाट)
 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: शनिबार, चैत ११, २०७९  ०८:३१
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement