site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
विचार
Nabil BankNabil Bank
Sarbottam CementSarbottam Cement
चीनले स्वतन्त्र विश्वको नेतृत्व गर्न सक्ला ?

भनिन्छ– चीन र अमेरिकाबीच ‘पहिलो विश्व शक्ति‘ हुने होड तीव्र वेगमा छ । स्थापित पहिलो शक्ति राष्ट्र अमेरिकासँग स्पर्धामा रहेको चीनले स्वतन्त्र विश्वको नेतृत्व गर्नसक्ला त भन्ने प्रश्न पनि त्यस्तै जीवन्त छ ।  

अमेरिका र तत्कालीन सोभियत संघको नेतृत्वमा दुई ध्रुवमा विभक्त विश्व सोभियत संघको विघटनसँगै विश्व एउटै ध्रुवमा केन्द्रित भएको मानिन्थ्यो । संयुक्त राज्य अमेरिका एकल महाशक्ति राष्ट्र गनिन्थ्यो । भौतिक उपलब्धि र शासकीय वैचारिकीको व्यापकताले नै त्यतिबेला यसको निर्धारण गरेको थियो । 

यसपछिको चीन र युरोपको उदयसँगै केही समय बहुध्रुवीय विश्वको भाष्य नर्मिाण गरियो । नब्बेको दशकतिर सोभियत साम्राज्यको पतनपछि बनेको रुसलाई पनि एउटा ध्रुव मान्ने हो भने चीन, अमेरिका र रुस गरी अहिले पनि विश्व महाशक्ति बहुध्रुवमा विभक्त भन्नुपर्छ । चीनको उर्लँदो शक्तिले हाल विश्वले दुई ध्रुवीय रुप लिन थालेको भान हुन्छ । एकातिर अमेरिका, अर्कोतर्फ चीन ।

Prabhu Bank
Agni Group
NIC Asia

त्यसताकाको सोभियत संघको स्थान चीनले लिँदैछ । रुस चाहिँ सायद ओरालो लाग्दैछ । सानो छिमेकी र सार्वभौम राष्ट्र युक्रेनमाथि रुसले थोपरेको युद्धले युक्रेनको भविष्य कल्पनातीत हुनपुगेको छ । दस महिना निरन्तर र अझै अनिश्चित युद्धले रुसको आन्तरिक क्षमतामा पनि क्रमशः ह्रास (स्खलन) आएको देखिन्छ । यस कारण अब विश्वलाई अमेरिका र चीनबीचको दुई ध्रुवमा अथ्र्याइने स्थिति देखिँदैछ ।

अमेरिका र चीनबीच के कस्ता कुरामा प्रतिस्पर्धा छ र केमा छैन ? सामान्य जानकारीको सीमाले नै पनि यो जिज्ञासा जन्मिएको हो । पहिलो त प्रथम शक्ति राष्ट्रको परिभाषा के हो र त्यसको परिपूरक आवश्यक तत्त्व के हुन् भन्ने जिज्ञासा हुन्छ ।

Global Ime bank

अमेरिका प्रथम महाशक्तिमा अविच्छिन्न कायम रहनु ऐतिहासिक निरन्तरता हो । चीनको चाहिँ अमेरिकालाई उछिन्नु ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गर्ने उद्देश्य हुनसक्छ । यस कोणबाट हेर्दा दुनियाँ पुनः दुई ध्रुवीय विश्वमा परिणत हुनेछ । विगतमा दुई ध्रुवजन्य शीतयुद्ध आगत वा सम्भावित दुई ध्रुवको भविष्य पनि त्यस्तै कठोर नियति बन्छ वा अर्कै धारमा हिँड्छ ? अनुमानकै कुरा भयो ।

पुनः प्रश्न दोहोर्याऊँ – महाशक्ति राष्ट्रको परिभाषा के ? शक्ति सबैसँग छ, धेर थोर । यहाँ कुरा दुनियाको प्रथम महाशक्ति मानिनेको हो । शक्ति बहुआयामिक र विविध कोणको जोडको समग्रता वा अधिकाधिक सम्पन्नता हो भन्ने लाग्छ । 

पढिएको, सुनिएको र जानकारी पाएको आधारमा अमेरिका र चीनबीच शक्ति सम्पन्नता हासिल गर्ने होडमा आर्थिक, व्यापारिक, प्राविधिक र भौतिक उपलब्धि तथा सैनिक क्षमताको तुलनालाई मूल आधार बनाइएको छ । यसमा ज्ञान, विज्ञानले पुर्याएको योग पनि समावेश छ । 

के यिनै कुराको शीर्ष उपलब्धि प्रथम शक्ति राष्ट्रको मानक हो ? लाग्दैन यतिमात्रै हो । विश्व शक्तिको धु्रवीय स्थितिलाई जसरी विश्लेषण गरिन्छ त्यसरी नै दुनियाँमा अर्को अवस्थिति पनि विद्यमान छ । समय क्रममा फेर बदल आए पनि यस्तो अवस्थिति विश्वको गतिशील तर स्थायी चरित्रजस्तै हो । 

यहाँ भनिएको अर्को अवस्थिति बन्द विश्वविपरीत खुला, मुक्त वा स्वतन्त्र विश्व अहिलेको यथार्थ हो । शासकीय संरचनाको प्रारम्भदेखि नै बिताएको लामो बन्दी समय हुत्याएर आएको क्रमिक खुला विश्वले अब गर्ने चयन कुन होला ? खुला कि बन्द ? प्राकृतिक नियम हो – नदीजस्तै समय पनि फर्कँदैन ।

निश्चय पनि, बन्द विश्वको प्रतिनिधित्व कम्युनिस्ट अधिनायवादी, धार्मिक कट्टरतावादी वा सैनिक र अन्य तानाशाही नेतृत्वको सत्ताले गर्छ । कुनै बेला विश्वको अधिक हिस्सा यिनैको जगजगीमा जकडिएको थियो । आंशिक अहिले पनि छ ।  

मुक्त वा स्वतन्त्र विश्वको प्रतिनिधि संरक्षक लोकतान्त्रिक पद्धति हो । प्रजातन्त्र देशका जनताको तन्त्र हो । ‘प्रजा’ कोही कुनै शासक, सत्ताको होइन, देशको हो । प्रजा कसको ? देशको । यसरी हेर्दा प्रजाको तन्त्र वा लोकको तन्त्रले शासित दुनियाँ र समाज स्वतन्त्र विश्वको अङ्ग, अङ्गी हो । 

चीन प्रविधि, सामरिक शक्ति, स्रोत,साधन र आर्थिक, औद्योगिक, व्यापारिक उपलब्धिको उचाइमा लम्कँदै छ र यिनै कुरामा स्पर्धा गर्दै अमेरिकालाई उछिन्ने ध्याउन्नमा छ । अमेरिका पनि यस्ता विषयमा कम छैन, थप ऊ स्वतन्त्र वा मुक्त विश्वको अग्रणी पात्र पनि हो  जुन चीन होइन । 
 

अझ स्पष्ट हुन हेरौँ – चीनले छान्ने भित्रिया साथी र सहयोगी कस्ता छन् ? उदाहरण रुस र उत्तर कोरिया । बर्माको सैनिक सत्ता, अफगानिस्ताको तालिवान सरकार, सैनिक प्रभुत्वको मानिने पाकिस्तान आदिजस्ता मुलुकसँग चीनको सान्निध्य र ‘सफ्ट’ नीति बन्द समाजलाई नै प्रश्रय दिनु हो । 

अरब र खाडी मुलुक, ती पनि मुक्त विश्वको समग्रतामा छैनन् । यिनीहरुसँग चीनले बढाइरहेको हिमचिम पनि चिनियाँ बन्द सत्ता चरित्रकै अनुकूल हो । विश्वका विभिन्न मुलुकसँग जुनसुकै मुलुकको द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय सम्बन्ध हुनु नराम्रो होइन । प्रश्न रोजाइको हो र दृष्टिकोण वा प्रेरित कुन अवस्थालाई गर्ने भन्नेमात्र हो । 

शक्ति वृद्धिसँगै चीनको फैलावट विश्वव्यापी हुँदैछ । अमेरिका वा पश्चिमा र युरोपसँग पनि चीनको व्यापारिक सम्बन्ध र सामारिक स्पर्धा छ । स्वाभाविक हो । सम्बन्धको कसीमा अमेरिका पनि कम छैन । विश्व सम्बन्धमा सामरिक र व्यापारिकलगायत स्वार्थ अमेरिकाको पनि छ, त्यो लुकेको पनि छैन ।

फरक चाहिँ अमेरिकाले मुक्त विश्वको प्रतिनिधित्व वा नेतृत्व गर्छ पद्धति र प्रणालीगत रुपमा । अमेरिकाले पनि शासकीय बन्द मुलुक र समाजसँग समेत प्रत्यक्ष, परोक्ष सम्बन्ध राखेकै छ । अमेरिकी वा पश्चिमा विशेषता स्वतन्त्रता, मुक्ति र मानवअधिकार रक्षा गर भन्नेमा सजग रहेको सुनिन्छ । सहयोगी मुलुकलाई पनि मानवअधिकार हनन नहोस् भन्नेमा अमेरिका सचेत रहने र तिनलाई पनि सजग गराएको  नै पाइन्छ । तर, स्वार्थ बाझिएपछि सिद्धान्त थाती बसेको उदाहरण पनि कम त छैनन् ।

आआफ्ना स्वार्थबीच पनि मूलतः चीन बन्द समाजमा रमाउने र अमेरिकी खुला समाजमा नाच्ने प्रवृत्तिका देखिन्छन् । प्रणालीगत दिग्दर्शन पनि हो यो । कम्युनिस्ट चिन्तनधार स्वतन्त्र समाजको परिकल्पनाकार होइन । 

 चीन द्वैध प्रणालीमा सञ्चालित भनिएको छ । शासकीय सत्ता र राजनीति कम्युनिस्ट पार्टीमा केन्द्रित वा एकदलीय । अर्थिक नीति पुँजीवादी । पश्चिमा प्रबद्र्धित पुँजीवादी अर्थतन्त्रमार्फत चीनले भौतिक उन्नयनमा अग्रता लिने सपना साकार पनि होला । शक्ति यतिमै चाहिँ सीमित छैन । 

भौतिक प्रविधि र प्रक्रियाका जसरी विभिन्न स्वरुप, संरचना छन् त्यसरी नै वैचारिक प्रक्रियाका पनि नानाभाँती बौद्धिक र ज्ञानको स्रोत छन् । खुला विश्व वा अमेरिका, पश्चिमा र युरोपमा जुन तह र उत्कर्षमा मुक्त बहस निरन्तर छ त्यो विश्व ज्ञानको समेत शक्ति स्रोत हो । 

चीनको शासकीय सत्ता स्रोत यसमा चाहिं चुकेको छ । धेरै पछाडि छ वा बन्द समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ । चीनमा सबै छ जो पश्चिमी दुनियाँमा छ तर मुक्त बहस र चिन्तन खुला वा सार्वजनिक छैन । खुला विश्वलाई समेतसँगै नेतृत्व गर्न नसक्दाको देश अग्रणी विश्व महाशक्ति मानिन सक्छ ? के अहिलेको चीनलाई मुक्त विश्वको पनि प्रतिनिधित्व गर्नसक्ने आत्मविश्वास छ ?   

यहीकारण विश्वको प्रथम महाशक्ति हुने चीनको चाहनाले खुला विश्वको नेतृत्व गर्न सक्ला र भन्ने सन्देहसँग पनि जोडिएको छ । अमेरिकाले भौतिक र वैचारिक दुवै विश्वको समान नेतृत्व गरेको क्षमताले नै प्रथम विश्वशक्ति मानिएको हो । स्वतन्त्र वैचारिकी वा खुला स्पर्धा गर्ने सामथ्र्य कम्युनिस्ट प्रणालीसँग हुँदैन । 

मुक्त विश्वसँग कम्युनिस्ट चीनले वैचारिक स्पर्धासमेत गर्न खोज्नुलाई अन्यथा नभनिए पनि वैचारिकी बन्द युगलाई मानव सभ्यताले उहिल्यै बिदा गरिसकेको हो । यसको नमुना अंश स्वयं कम्युनिस्ट चीनको पुँजीवादी अर्थ प्रणाली हो । यतिले त खुला विश्वमा चीनले आफूलाई पुर्याउन बाँकी नै छ भनी बुझ्नु्पर्छ ।  


 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: बिहीबार, पुस २१, २०७९  ०८:५१
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Dish homeDish home
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Bhatbhateni IslandBhatbhateni Island
cg detailcg detail
Kumari BankKumari Bank
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
Maruti cementMaruti cement