site stats
बाह्रखरी :: Baahrakhari
विचार
Nabil BankNabil Bank
Sarbottam CementSarbottam Cement
Ghorahi CementGhorahi Cement
पत्रकारिता टाक्सिनुको अर्थप्रभाव

पत्रकारिता कमजोर भएको छ । धेरै प्रकारले पत्रकारिताको प्रभाव क्षीण हुदै गएको भान हुन थालेको छ । त्यसो त राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय समाचार, विचार प्रवाह भइरहेकै छ । मानिसले थाहा पाउने विषय र गति घटेको छैन । बरु, जानकारीको ओइरो नै लागेको छ । तर कस्तो र कसरी ?

समयमा परिवर्तन आउँछ । आएको छ । त्यसले समाजमा प्रभाव पार्ने नै हो । यही कारण समयलाई गतिशील भनिएको हो । समय गतिशील त हो नै प्रगतिशीलसमेत हुन्छ । समयलाई प्रगतिशील प्रकृति र प्रगतिले बनाएको हो । 

प्रकृति कसले निर्माण गरेको हो ? कसले बनायो ? र यसको गतिशीलता ? यो नसुल्झिने सोधाइ होला । प्रगति खासमा मानिसले ल्यायो । प्रकृतिलाई पनि उसले सधायो, कजायो र उपलब्धि कमायो । अर्थात्, प्रगति चारैतिर भइरहेको छ । चौथो अंग भनिने पत्रकारितामा पनि परिवर्तन त स्वतः स्वीकार्य हुने नै भयो ।

Agni Group

कृत्रिम बौद्धिकता (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को युगमा पत्रकारिताले न काठे युगको मान्यता बोक्न मिल्छ न ग्यालीमा प्रत्येक अक्षर टिपेर डोरीले बाँधी बनाइएको प्लेटजस्तो छपाइको समयले अहिलेको पत्रकारितालाई पूर्णता नै दिन्छ, न पहिचान । त्यस बेलाको बखान सुन्दा 'दन्त्यकथा' जस्तो ठान्ने पुस्ता आइसकेको छ । 

अहिलेको समयले त्यो पत्रकारिता पढ्दैन । न तस्बिरमा जिङ्क ब्लकको प्रयोग नै निरन्तर रह्यो न टाइपराइटर बाँच्यो र न 'सर्ट ह्यान्ड' लेखन नै जारी रह्यो । त्यो त जन्म, मरणको इतिहास भयो । संग्रहालय सजाउन उपयोग गर्न सकिने भए । अर्थात्, प्रगति, परिवर्तन आइरह्यो । 

Global Ime bank

विश्व सञ्चार युगमा आयो र सबैभन्दा बेसी सञ्चार, स्वास्थ्य र यातायातमा विश्वले प्रगति पायो । यसको आधारभूमि शिक्षा, अध्ययन, अनुसन्धान र खोज नै थियो । हामीले यसलाई ज्ञान, विज्ञान भन्यौ । समग्रमा यिनै उपलब्धिलाई विकास, प्रगति वा उन्नति मान्यौ । विज्ञान सिर्जना हो र जीवन पनि हो । अर्थात्, अरू प्रविधिको जस्तै पत्रकारिताको जीवन बाच्न पनि ज्ञान, विज्ञानको सोध खाँचो रहन्छ । यतिबेला बढी खाँचो खट्किँदो छ । 

प्रकृतिमा कति परिस्कार अथवा विकार आयो ? यो प्रश्नमाथि विचार सजिलो छैन । तर, जे होस् आएको छ ।  मान्छेले गर्ने वा गरेको प्रगतिमा चाहिँ व्यापक परिस्कार भएको छ । त्यसले विकृति ल्याएको पिरलो पनि सबैतिर गरिन्छ । 

पत्रकारितामा पनि प्रविधि र पहुँचको उचाइसँगै यस्तो पिरलो थपिँदै छ । हाम्रो राज्य र राज्य सञ्चालक मानिने सरकार, पत्रकारिता सम्बद्ध विभिन्न संघ, संस्था र पत्रकारिताका माध्यम सञ्चार संस्था सबै भने यस विषयमा कठिनाइ त भोग्दैछन् तर गम्भीर समीक्षा र पुनरुत्थानमा सक्रिय समावेश देखिँदैनन् । एक्लाएक्लै आफ्नै धुनमा ती डोलायमान  देखिन्छन् । 

भनिन्थ्यो – पत्रकारिता शिक्षा, ज्ञान, जानकारी र मनोरञ्जन आदि दिने सशक्त माध्यम हो । यो सत्य, तथ्य, तटस्थ वा निष्पक्ष साधन हो । पहिलो सोच त यो दिग्दर्शनभित्र पत्रकारिता कति अटाउँछ वा यसले पत्रकारितालाई समग्रतामा कति समेट्छ भन्ने हो । तर, जति अट्छ, समेट्छ त्यति विषय प्रवाह पत्रकारितामा मात्रै केन्द्रित वा सीमित रह्यो र अब ? भन्नुको अर्थमा यस्ता विषय प्रवाहमा पनि विभिन्न माध्यम वा तौरतरिका स्थापित र विकास भए । 

भनिएका विषयको प्रवाह अहिले पनि पत्रकारिताले गर्छ, दिन्छ । तर, दिने त्यो माध्यम पत्रकारितामात्र रहेन । अन्य साधनसमेत आए । ती के त, भन्ने बुझ्नुअघि पत्रकारिता के हो, के होइन ? भन्ने प्रश्नमा विश्वको यो फाँट सुल्झिसकेको छैन, उल्झिएकै छ । 

जस्तै मनोरञ्जन दिने साधन चलचित्रदेखि हाते फोनको पर्दा (स्क्रिन) आदि आए, भए । यिनै माध्यम ज्ञान, जानकारी र शिक्षा पनि प्रवाह हुन्छ, हुनसक्छ । मानिसले पत्रकारिताभन्दा अलग साधनको माध्यम यी विषय आर्जन गर्नसक्छ, विकल्प पायो । कुनै जमाना यी विषय प्रवाह पत्रकारिताको बलियो आधार थियो । त्यो खस्कियो । 

सशक्त माध्यम भएर छापा आयो । विद्युतीय अर्थात् श्रव्य माध्यम (रेडियो, रेकर्डिङआदि) आए । पछि श्रव्यदृश्य (टेलिभिजन) आयो । छापालाई पछि धकेल्दै आएको रेडियो टेजिभिजनले खस्कियो । यतिबेला यी सबै खस्किएर अनलाइन  (ईपत्रकारिता) प्रवाहमा उकासिएको छ । कुनै दिन यसको पनि विकल्प विज्ञानले खोज्ला । 

यी त भए माध्यमहरूको आगमन, विस्थापन, घिटिघिटी र विस्तारका कुरा । तर, आएको वा अहिलेसम्म चलेका सबै माध्यम घिटिघिटी छन् । ईपत्रकारिता पनि घिटिघिटी नै छ । कोही थप साधनको विकल्पसमेतले र कोही स्रोत साधनको कमीले घिटिघिटी । सबैको समान टाउको दुःखाइ चाहिँ कथित 'सामाजिक सञ्जाल' भएको छ ।

सामाजिक सञ्जाल पत्रकारिता हो कि होइन ? होइन । जानकारी दिने माध्यम भने हो । जानकारी दिनु नै पत्रकारिता त होइन । बौद्धिक प्रयोग भए यो सञ्जाल अरू पनि हुनसक्छ । तर, पत्रकारिता चाहिँ कसैले मानिएन । अन्त यसको प्रयोग, उपयोग, दुरुपयोग र नियमन कसरी भइरहेछ ? त्यो खोज यहाँ प्रस्तुत सम्भव छैन । 

हाम्रोमा भने कुनै दिन ‘नागरिक पत्रकारिता’ भनिएको सामाजिक सञ्जालको व्यापक दुरुपयोग र उत्तेजना फैलाउन प्रयोग बढी भएको छ । यथार्थ प्रवाहभन्दा बढी समाज भडुँवा बनाइएको छ सामाजिक सञ्जाललाई । 

माथि भनिएका मूलधार पत्रकारिताको माध्यमहरू विविध कारण, माध्यम र प्रयोगले कमजोर भएका छन् । यी माध्यम कमजोर हुनुको अर्थ ‘सत्यको मुख थुनिने र असत्यको थुतुनो खुल्ने’ अवस्था आउनु हो । यस्तो अवस्थामा लोकतन्त्र, नागरिक स्वतन्त्रता, चेत र विवेकको प्रवाह कसरी सशक्त रहला ? अनि सार्वभौम नेपालको आवाजमा के हबिगत आउला ?     

यस्तो संवेदनशील स्थिति, चुनौती र जोखिमप्रति कथित राज्य सञ्चालक सरकार चनाखो छैन । उल्लिखित संघ, संस्था कोही पनि चुनौती सामनाको लागि एकत्रित सहभागी देखिँदैनन् । एकजुट पाइँदैनन् । पत्रकारितामा पनि सबै आआफ्नो स्वार्थमा मात्र केन्द्रितजस्ता लाग्छन् । 

मूलधारको पत्रकारितालाई विभिन्न विकल्प माध्यमहरू चुनौती र जोखिम दुवै हो । तर, योमात्र सबै होइन । हाम्रोमा बढी चुनौती र घिटघिटी अवस्था त स्रोतको समेत कमीले हो । मुलुकको आर्थिक दुरवस्थासँगै पत्रकारिताको आयस्रोत पनि खुम्चिएको छ । फलतः अहिले सबै प्रकारका सञ्चार, पत्रकारिताका माध्यम पारिश्रमिक पनि दिन नसक्ने स्थिति सामना गरिरहेको खबर आएका छन् । 

पत्रकारहरू कतिपय माध्यमबाट निकालिएका छन् ।  कति त बन्द हुने अवस्थामै पुगेका भनिन्छन् । सक्षम पत्रकारहरू बेरोजगार हुने वा पेसा फेर्ने चुनौतीमा पुगेका छन् । यही स्थिति अरू केही लम्मिए सबैभन्दा पहिले अब छापा पत्रकारिताको अन्त्य हुनेछ । 

सरकारी विज्ञापनको कारण केही समय राज्य सञ्चालित छापा र माध्यम बाँच्लान् पनि । बाच्नुमा स्रोतमात्र पर्याप्त हुँदैन त्यसमा जीवन्तता पनि चाहिन्छ । लामो समय राज्यका माध्यममा काम गर्दासमेत अहिले पनि मलाई एउटा प्रश्नले सोधिरहन्छ – विज्ञापन र साधन स्रोत भरपूर भएर पनि राज्यका भनिने माध्यमभन्दा बढी अरू किन लोकप्रिय भएका होलान् ? के हामीले ती माध्यमलाई बढी आलोचक र चटपटे पत्रकारिता आरोपित गरेजस्तै कारणले ती लोकप्रिय भएको भनिएको सत्य हो त ? यहाँ उदाहरण पीत र मिथ्या माध्यम, छापाहरूको दिइएको होइन । 

बाँच्नु र लोकप्रिय हुनु भिन्न अवस्था हुन् । बाँचेर लोकप्रिय हुन सकिने हो । आर्थिक, औद्योगिक र उत्पादनमा स्वतन्त्र गतिविधि बढ्दा नै पत्रकारिताको स्रोत पनि बढ्छ । विज्ञापनको माध्यम हुँदै । अन्यथा १२ पेजको पत्रिका छाप्न पनि रू २५ भन्दा बढी खर्चनुपर्छ । पाँच, दस रुपियाँमा पत्रिका बेचेर कोही पनि पालिन सक्दैन । धान्ने थप विज्ञापनले हो जुन अहिले नेपालमा सुक्दै गएको छ । 

यस्तो अवस्था हाम्रो पत्रकारितामा मात्रै आएको होइन । लोकतान्त्रिक विश्वले नै बेहोरेको समस्या हो । विकसित मुलुकमा स्रोतको समस्याभन्दा पनि विकल्प माध्यमहरूको चुनौती थपिएको हो । जीवनको टड्कारै समस्या छापा माध्यमले बेहोर्दैछ । 

समग्रमा मूलधार पत्रकारिता खस्किँदै कमजोर हुँदैछ । केही भ्रष्ट कारण देखाएर लोकतान्त्रिक र नागरिक सार्वभौम स्वतन्त्रताको विरुद्ध खनिन थालेको मिथ्या प्रचारले ल्याउने संकट विगतको तानाशाहीभन्दा कठोर वा घीनलाग्दो हुने निश्चित छ । यस्तो बेला राज्य र पत्रकारिता माध्यम तथा ती सम्बद्ध संघ संस्थाको अवस्था, भूमिका वा योगदान के हो, हुनु के पर्छ भन्ने गम्भीर विषयमा हाम्रो कुनै तहमा पनि बहस भएको सुनिदैन । 

लोकतान्त्रिक मुलुकहरूमा यस्ता विषयमा विभिन्न कोणबाट अध्ययन, अनुसन्धान र समस्या सम्बोधन गर्ने उपाय खोजी भइरहेको समाचार आइरहेका छन् । हाम्रोमा भने पत्रकारिताका संस्था स्रोत सुकेको कारण जनाएर पत्रकार निष्कासन गर्दैछन् । कतिले त महिनौदेखि पारिश्रमिकसमेत दिन छोडेको सुनिदैछ । 

पत्रकार सम्बद्ध संस्थाहरू भने त्यस्ता माध्यम संस्थालाई पत्रकार निष्कासन नगर्न र पारिश्रमिक दिन स्वभावअनुसार एकोहोरो माग गरिरहेका छन् । केही गरेको देखाउन तिनीहरू सम्बद्ध संस्थाको गेटमा धर्ना दिन पुग्छन् । ती कहिल्यै पूरा नहुने रागजस्ता । तर, ती माध्यम संस्था क्रमशः रुग्ण भएको प्रति ती संघसंस्थाको कुनै चासो, अध्ययन वा सरकारलाई सुझाव दिएको सुनिदैन । 

चालीस पृष्ठ छापिने छापा किन आठ, बाह्र र त्यसभन्दा पनि कममा खुम्चिन गए ? श्रव्य, दृश्य दुवै विद्युतीय माध्यमको घुँइचो पनि पातलिँदै न्यून हुने क्रममै छ । प्रभावकारी त हुन् तर जीवन्त रहनसक्ने गारो ईपत्रकारिता वा म्यागेजिनको पनि संकट हो । 

सबै प्रकारका सञ्चार पत्रकारिताको बोझिलो जोखिम र चुनौतीको कारण र सामनाको उपाय न सरकार खोज्छ न त्यस्ता संघसंस्थाको अनुसन्धानमा नै यो विषय परेको छ वा प्रवाह सम्बद्ध संस्था नै पारदर्शी छन् । पत्रकारिता खस्कँदै कमजोर भएको कारण र प्रभावले आउने दुष्परिणाम कस्तो होला ? सोचिएको छ कि ? 

के यो राष्ट्रिय ध्यान जानुपर्ने र पत्रकारिताका सबै तह र तप्काका मठाधीशले सार्वजनिक ध्यान जाग्रत गर्नुपर्ने अत्यन्त जरुरी विषय होइन र ?                                  
 

NIBLNIBL
प्रकाशित मिति: बिहीबार, कात्तिक १६, २०८०  १०:१५
Sipradi LandingSipradi Landing
worldlinkworldlink
Nepal TelecomNepal Telecom
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
Ncell Side Bar LatestNcell Side Bar Latest
Shivam Cement DetailShivam Cement Detail
NepatopNepatop
Maruti cementMaruti cement
सम्पादकीय
सुरक्षामा कमजोरी, जनतालाई कष्ट
सुरक्षामा कमजोरी, जनतालाई कष्ट
ICACICAC