ad

साहित्य र कला

जसले देश चिनाउँछ

- सौरभ कोइराला


नेपाल कलासंस्कृतिमा विश्वकै धनीमध्येको एक देश हो । नेपालमा बहुल जाति, भाषा, धर्मबीचको आपसी सद्भाव एकता उत्कृष्ट छँदै , त्यसका साथै फरक-फरक संस्कृति धर्म मान्ने समुदायले निर्माण गरेका स्थानीय वास्तुकला पनि उत्कृष्ट छन् । प्राचीनकालदेखि विभिन्न समयमा प्रयोग गरिएका बसोबास पद्धति अपनाएर निर्माण गरिएका व्यक्तिगत घर तथा मन्दिर दरबारहरु हेर्दा जो-कोहीको मन लोभिन्छ । यहाँका मठ, मन्दिर, दरबार तथा व्यक्तिगत घरहरु निर्माण गर्दा प्रयोग गरिएका पद्धति कलालाई गहन रूपमा नियालेर हेर्दा यसलाई विश्वकै अनुपम अद्वितीय वास्तुकलाको नमुना भन्दा अतिशयोक्ति नहोला ।

यसै सन्दर्भमा नेपाली वास्तुकार (आर्किटेक्ट) तथा ग्रामीण विकासविज्ञ मिलन बगालेज्यूले नेपाली वास्तुकलाको अध्ययन तथा अनुसन्धान गरेर बसोबास पद्धति, निर्माण संस्कृति सम्पदा संरक्षणका विषयहरुलाई समेटेर 'हिमाल खबरपत्रिका'मा ०६९ देखि ०७३ सालसम्म 'देशदृष्टि' स्तम्भमा लेख्नुभएका लेखहरुको सँगालोका रूपमादेशदृष्टिनामक पुस्तक प्रकाशन गर्नुभएको छ । साङ्ग्रिला पुस्तकमार्फत प्रकाशित यो पुस्तकले देश बोलेको , देश देखेको छ । आफ्ना शक्तिशाली शब्दमार्फत मिलनज्यूले नेपाली वास्तुकलाका बारेमा बोल्नुभएको छ । नेपाली वास्तुकलाको निर्माण पद्धति नेपालीहरुको बसोबास शैलीलाई नजिकबाट अध्ययन गरी त्यसको उत्कृष्ट विश्लेषण मिलनज्यूले 'देशदृष्टि'मार्फत गर्नुभएको छ ।

दुई खण्डमा विभाजित यो पुस्तकमा लेखकले दुईखाले चिन्तन गर्नुभएको छ । पहिलो- वास्तु चिन्तन दोस्रो ग्रामीण समाज चिन्तन । नरम शैलीमा कडा विश्लेषण गरिएको यो पुस्तक नेपाली ग्रामीण निर्माण संस्कृति, बसोबास पद्धति सम्पदा संरक्षणबारे अध्ययन गर्नेहरुका लागि अति उपयोगी छ ।

सिमेन्टले कोतर्दा-कोतर्दा कतारो जत्रो बनेको काठमाडौं 'काठमाडौंबाहिर बाँचेको काठमान्डू' बारे लेखिएको लेख पढ्दा एकपटक सोच्न बाध्य भइन्छ । जथाभावी रूपमा स्थापित भएको अव्यवस्थित काठमाडौंको बसोबास शैलीबारे लेखक सन्तुष्ट हुनुहुन्न । पुस्तक टिप्पणीमा अमर न्यौपाने लेख्नुहुन्छ, दूधमा बार्गेनिङ गर्ने तर रक्सीमा बार्गेनिङ नगर्ने शहरसँग लेखकको गुनासो छ । पुराना परम्परा वास्तुसभ्यतालाई शहरले जोगाउन नसकेकोमा सरकारसँग पनि लेखकको गुनासो छ ।

वास्तु र आर्किटेक्चरमा लेखकले सुन्दर टिप्पणी गर्नुभएको छ, आस्था संस्कारलाई फित्ताले नापेर, मेसिनले जाँचेर ठीक-बेठीक भन्न मिल्दैन, हुँदैन । वास्तु धार्मिक आस्थासमेत जोडिएको प्राचीन हिन्दू संस्कार निर्माण सभ्यता हो । मलाई देउताको घरमावास्तुमिलेको राम्रो लाग्छ, मान्छेको घरमाआर्किटेक्चरमिलेको । वास्तु अर्थात् आस्था मिसिएको निर्माण संस्कार, आर्किटेक्चर अर्थात् अहिलेको युगसुहाउँदो विज्ञान ।

यसरी वास्तु आर्किटेक्चरबीचको समानता/असमानता चित्रण गरेर लेखकले काठमाडौंको अव्यवस्थित शहरीकरण, हराउँदै गएका प्राचीन कला, शैली सभ्यतामा निर्माण भएका सम्पदाका बारेमा गहकिलो विश्लेषण गर्नुभएको छ ।

नदी सभ्यता, बढ्दै गएको टावर निर्माण, बगैंचाहरुको संरक्षण, विभिन्न दरबार उत्कृष्ट नेपाली भवन, स्थानीय संस्कृति तथा जात्रा, सम्पदा, वनजङ्गल आदि क्षेत्रका बारेमा मननीय विश्लेषण गरेर लेखकले सबै नेपालीलाई आफ्नोपन जोगाउनका लागि घच्घच्याउनु भएको छ । त्यसैगरी 'ग्रामीण समाज चिन्तन'मार्फत लेखकले नेपाली समाजको बसोबास शैली त्यहाँ भइरहेको विकासलाई पनि चित्रण गर्नुभएको छ ।

नारायणगोपाल जस्ता आधुनिक संगीतकालिजेन्डलाई नारायणगोपाल चोकमा गाडीको २४ घण्टे कर्कशसहित रातोदिन धूलो खुवाउँदा उनको सम्मान भएको ? कतै शान्त सुन्दर बगैंचामा उनले बनाएको मीठो धून बजिरहने गरी सुन्दर शालिक उभ्याइदिए पत्थर पनि रसाउँथ्यो होला ।

'शालिकको सकस' नामक लेखमा बगालेले व्यक्त गर्नुभएको यो विचार सबैले एकपटक मनन गर्नु आवश्यक छ ।

०७२ वैशाख १२ गतेको भूकम्प यसका परकम्पहरुले नेपाली वास्तुकला नेपाली मनमा पारेका प्रभावबारे पनि लेखकले गहिरो अध्ययन गर्नुभएको छ । साथसाथै भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण बारेका विचार पनि 'देशदृष्टि'मा समेटिएका छन् ।

आफैँ पनि वास्तुकला पढ्ने विद्यार्थी हुँ । मैले धेरै समयदेखि नेपाली वास्तुकला, बसोबास पद्धति, निर्माण संस्कृति सम्पदा संरक्षणबारे लेखिएका लेख र पुस्तकहरु खोजिरहेको थिएँ । यसैक्रममा मैले आदरणीय गुरु डा. किशन दत्त भट्टमार्फत 'देशदृष्टि' बारे थाहा पाएँ । यस किसिमको पुस्तकबारे थाहा पाउनु मेरा लागि ढुङ्गा खोज्दा देउता भेटेजस्तै भयो ।

नेपाली वास्तुकला ग्रामीण समाजबारे जान्न खोज्ने जो-कोहीका लागि पनि यो पुस्तक अति उपयोगी छ । देश चिन्तन गरेर अरुलाई पनि देखाउन, चिनाउन, बुझाउन सक्ने लेखकको शक्तिबाट मोहित भएको छु लेखककै शैलीमा भन्न चाहन्छु, देशदृष्टिमार्फत देशलाई आफूले देखेर, बुझेर, चिनेर लेखेर सम्पूर्ण नेपालीहरुलाई पनि देखाई, बुझाई, चिनाई आफ्नोपनको संरक्षण सम्बर्द्धन गर्न चेतना जगाउने 'देशदृष्टि' पुस्तकका लेखक मिलन बगालेज्यूको जय होस्

(लेखक थापाथली इन्जिनियरिङ क्याम्पसमा चौथो वर्षमा आर्किटेक्चर अध्ययनरत छन् ।)

पुस्तक: देशदृष्टि

लेखक: मिलन बगाले

प्रकाशक: साङ्ग्रिला पुस्तक

पृष्ठसङ्ख्या: २३४

मूल्य: रु. ३००/-

तपाईंको मत